Áttaviti hins opinbera

Útgjöld hins opinbera eru í dag rétt tæplega helmingur af landsframleiðslunni. Fátt í okkar daglega lífi er hinu opinbera óviðkomandi, sem sést m.a. á margvíslegri skattlagningu á viðskipti og gjöld á allt milli himins og jarðar. Þegar skattlagning er mikil og hlutdeild ríkisins í hagkerfinu stór er mikilvægt að stjórnvöld hafi skýran áttavita í því hvernig draga megi úr hlutdeild hins opinbera í hagkerfinu og minnka íhlutanir ríkisins á mörkuðum. Þannig veita stjórnvöld auknu súrefni út í einkageirann og styðja við verðmætasköpun, en tryggja á sama tíma að vel sé farið með skattfé.

Þessi áttaviti virðist hafa týnst eða að minnsta kosti verið verulega skakkur hjá hinu opinbera upp á síðkastið. Víða eru dæmi um að íhlutanir hins opinbera séu að aukast frekar en minnka. Árangurinn af þessum íhlutunum er síðan sjaldnast mældur eða kannað hvort að markmið hafi náðst. Í þessu samhengi er nærtækast að nefna þrjú dæmi.

Nýir opinberir sjóðir lausnin á fjölmiðlamarkaði

Fyrst eru það fjölmiðlar. Ríkisstjórnin birti nýverið aðgerðaáætlun sem ætlað er að efla íslenska fjölmiðla. Í pakkanum var að finna 17 aðgerðir, sem m.a. snúa að því að veita hluta af auglýsingaféi sem RÚV aflar til einkarekinna miðla, bæta í stuðningskerfi til einkarekinna miðla, koma á fót sérstökum styrk fyrir fjölmiðla í almannaþjónustu og að stofna nýja opinbera styrktarsjóðir.

Þar var þó ekki horft til þess að RÚV fær 6,7 ma. kr. úr ríkissjóði á þessu ári eða að hlutdeild ríkismiðillins í heildartekjum fjölmiðla slagi upp í 40%. Þar var heldur ekki ávarpað að RÚV er eini ríkismiðillinn á Norðurlöndunum sem nýtur opinberrar meðgjafar og keppir einnig við frjálsa fjölmiðla um auglýsingatekjur.

Húsnæðisverð hækkar þrátt fyrir útgjaldaaustur

Næst eru það húsnæðismál. Miklar hækkanir hafa verið á húsnæðisverði undanfarin ár. Þar hefur ríkið séð sig knúið til að stíga inn með íhlutunum. Árið 2016 var opinberum styrkjum til óhagnaðardrifinna húsnæðisfélaga komið á fót, þar sem hið opinbera greiðir 30% af stofnkostnaði íbúða. Húsnæðisfélögin eru flest í eigu verkalýðsfélaga eða annara hagsmunasamtaka. Árið 2020 bætti ríkið síðan við öðru stuðningskerfi á húsnæðismarkaði, þegar hlutdeildarlánakerfinu var komið á.

Nýjasta útspilið var svo í júní 2024 þegar húsnæðisbætur hækkuðu um 25%. Sú bótahækkun hafði þó aðeins tímabundin áhrif. Ári síðar höfðu áhrif bótahækkunarinnar gengið til baka og hlutdeild húsnæðisbóta í leigu var orðið það sama og fyrir hækkunina. Þessar íhlutanir hafa reynst almenningi dýrkeyptar í formi þyngri skattbyrða án þess að skila tilætluðum árangri, þar sem húsnæðisverð hefur haldið áfram að hækka umfram verðlagsþróun.

6 fyrirheit í Þjóðarsáttarsamningum, en 16 í þeim nýjustu

Þriðja dæmið eru aðgerðir stjórnvalda í tengslum við gerð kjarasamninga. Í Þjóðarsáttasamningunum 1990, sem jafnan eru taldir einhverjir farsælustu kjarasamningar sem gerðir hafa verið á íslenskum vinnumarkaði, gáfu stjórnvöld sex fyrirheit til að styðja við markmið samninganna.

Frá aldamótum hefur fingraförum stjórnvalda á kjarasamningum fjölgað jafnt og þétt, en á árunum 2015-2019 gáfu stjórnvöld 59 loforð til að styðja við kjarasamninga. Í nýjustu samningunum sem gerðir voru árið 2024 birtu stjórnvöld aðgerðapakka þar sem var að finna 16 aðgerðir, sem samanlagt leiddu til 14 ma. kr. útgjaldaaukningar. Þessi loforð voru gefin á sama tíma og verðbólga var langt yfir verðbólgumarkmiði og ríkissjóður rekinn með halla.

Leysum úr skekkjum með minni íhlutunum

Opinberar íhlutanir virðast stundum vera notaðar sem yfirvarp stjórnvalda sem ekki vilja horfast í augu við að þau sjálf skapa flest vandamál sem eru til staðar á mörkuðum. Stjórnvöld virðast telja að í stað þess að draga sig í hlé muni enn ein íhlutnunin eða örlítið breyttir hvatar loksins rétta þá skekkju sem búin hefur verið til með afskiptum þeirra af markaðnum.

Raunin er aftur á móti sú að lausnin við þessum skekkjum eru ekki frekari íhlutanir hins opinbera, heldur að það dragi sig út af mörkuðunum og leyfi einkaaðilum að vera frjálsum í sínum atvinnurekstri. Þannig má tryggja að sem mest fáist fyrir takmarkaða opinbera fjármuni, öllum til heilla.

Ragnar Sigurður Kristjánsson, hagfræðingur Viðskiptaráðs

Greinin birtist fyrst í sérblaði Viðskiptaþings 2026