Breyting sem bitnar helst á fjölmiðlum sem veita stjórnvöldum aðhald

Viðskiptaráð lýsir yfir áhyggjum af minnkandi umsvifum einkarekinna fjölmiðla á Íslandi á sama tíma og vægi hins opinbera á fjölmiðlamarkaði hefur aukist. [1] Ráðið hefur áður skilað inn umsögn um málið á fyrri stigum og vísar til þess eftir því sem við á. [2]

Ráðið leggur áherslu á að afnema opinbert styrkjakerfi til fjölmiðla í stað þess að gera frjálsa fjölmiðla að styrkþegum stjórnvalda. Þess í stað ætti Alþingi að lagfæra skekkjur sem veikja stöðu einkarekinna fjölmiðla. Veigamesta skekkjan er Ríkis­útvarpið (RÚV), sem nýtur bæði opinberra framlaga og keppir við einkaaðila um sölu auglýsinga. Þetta fyrirkomulag er einsdæmi á Norður­löndunum og gerir það að verkum að frjálsir fjölmiðlar standa höllum fæti hérlendis.

Lækkun hámarkshlutfalls bitnar á þeim sem veita mesta aðhaldið

Með frumvarpinu er lagt til að hámarkshlutfall fjárveitinga til verkefna lækki úr 25% niður í 22%. Þessi breyting mun bitna á stærri fjölmiðlum, sem helst geta veitt RÚV samkeppni og eru í sterkustu stöðunni til að veita stjórnvöldum aðhald. Starfandi hjá einkareknum fjölmiðlum hefur fækkað verulega á undanförnum árum og þessi breyting á styrkjakerfinu er síst til þess fallin að snúa þeirri þróun við (mynd 1).

Viðskiptaráð telur nauðsynlegt að draga úr umsvifum RÚV á fjölmiðlamarkaði. Hvergi á Norðurlöndunum er markaðshlutdeild ríkismiðilsins jafn mikil og hér á landi, en hlutdeild RÚV í heildartekjum á fjölmiðlamarkaði er 27%, samanborið við 10% að meðaltali Norðurlöndunum. Þá er RÚV eini ríkismiðill Norðurlanda sem þiggur bæði opinber framlög og hefur heimild til auglýsingasölu (mynd 2).

Styrkjum til einkarekinna fjölmiðla var komið á fót til að vega upp á móti þessari skekkju. Árið 2023 námu styrkir til einkarekinna fjölmiðla 470 milljónum króna sem dreifðust á 25 rekstraraðila, en tveir miðlar hlutu hæsta mögulega styrk og fengu 107 milljónir króna hvor í sinn hlut. Á sama tíma hlaut RÚV tólffalt hærra framlag en allir einkareknir fjölmiðlar samanlagt (mynd 3). Þetta sýnir að opinberir styrkir duga skammt til að jafna aðstöðumuninn og ráðast ekki að rót vandans, en eru frekar plástur á vandamál sem stjórnvöld hafa sjálf skapað með veru ríkismiðilsins á fjölmiðlamarkaði og mikilli meðgjöf með miðlinum.

Styrkjakerfið samræmist illa lýðræðissjónarmiðum þar sem frjálsir fjölmiðlar gegna mikilvægu aðhaldshlutverki gagnvart ríkjandi stjórnvöldum. Það að gera þá fjár­hagslega háða hinu opinbera veikir þetta hlutverk og dregur þannig úr óhæði þeirra gagnvart ríkjandi stjórnvöldum. Í því samhengi er óhjákvæmilegt að benda á að frumvarpið kemur í beinu framhaldi af ummælum stjórnarþingmanns­­­ um að tímabært sé að endurskoða styrki til einstakra fjölmiðla. Ummælin lét þingmaðurinn falla í samhengi við umfjöllun sem hann var ósáttur við. [3]

Ráðumst að rót vandans

Viðskiptaráð telur löngu tímabært að ráðast að rót vandans og búa einkareknum fjölmiðlum alþjóðlega samkeppnishæft rekstrarumhverfi. Það mætti m.a. gera með því að taka RÚV af auglýsingamarkaði og jafna stöðu innlendra og erlenda miðla hvað varðar takmarkanir á auglýsingum og kvaðir.

Styrkjakerfið er viðbragð sem um leið viðheldur ósjálfbæru rekstrarumhverfi fyrir einkarekna fjölmiðla án þess að raunverulega takast á við rót vandans. Viðskiptaráð Íslands hvetur því til þess að stjórnvöld horfi til langtímasjónarmiða og leggi áherslu á jafnræði í samkeppni á fjölmiðlamarkaði.

Umsögnina í heild sinni má lesa hér.