Gullkista útflutnings á Austurlandi

Viðskiptaráð sótti Austurland heim í síðastliðinni viku og hélt opinn fund um atvinnumál. Fyrir utan gestrisni og gott veður sem fjórðungurinn hafði upp á að bjóða, var sérstaklega ánægjulegt að heimsækja fjölda öflugra fyrirtækja sem starfa á svæðinu. Atvinnulífið á Austurlandi er sannarlega kraftmikið, sama hvort horft er til ferðaþjónustu, iðnaðar, sjávarútvegs eða fiskeldis.

Austfirðingar eru þó ekki ónæmir fyrir stöðunni í efnahagslífinu og aðgerðum stjórnvalda. Sérstaklega skýrt dæmi um neikvæð áhrif af aðgerðum stjórnvalda var aukin skattlagning á skemmtiferðaskip og fyrirhugað afnám tollfrelsis fyrir skipin, sem þó varð ekki að veruleika. Afleiðingarnar af aukinni gjaldtöku og hugmyndum um afnám tollfrelsis voru líkt og Auður Vala Gunnarsdóttir, hótelstjóri á Borgarfirði eystra, benti á að skemmtiferðaskipin fóru einfaldlega annað og fyrirtæki sem áður seldu tugi ferða yfir sumarið horfa nú fram á að fá til sín fjóra til fimm hópa yfir sumarið.

Mikil tækifæri eru í ferðaþjónustu á Austurlandi, en forsenda fyrir frekari uppbyggingu er fyrirsjáanleiki í opinberri gjaldtöku og greiðar samgöngur. Frekari uppbygging Egilsstaðaflugvallar, fyrsta varaflugvallar landsins fyrir millilandaflug, er forsenda bættra flugtenginga og aukinnar ferðaþjónustu í fjórðungnum allt árið um kring. Jafnframt eru greiðari samgöngur innan fjórðungsins, með frekari uppbyggingu vegasamgangna og tryggri vetrarþjónustu grundvallarþáttur í uppbyggingu greinarinnar.

Vöruútflutningur sérstaklega öflugur á Austurlandi

Austurland stendur sérstaklega sterkt þegar horft er til vöruútflutnings frá Íslandi. Sjávarútvegur, ál og fiskeldi eru undirstaða verðmætasköpunar í fjórðungnum. Vöruútflutningur á mann á Austurlandi er tífaldur m.v. aðra landshluta. Það má því segja að fjórðungurinn sé gullkista fyrir íslenska hagkerfið.

Ennþá eru þó til staðar tækifæri til að efla þessar greinar enn frekar, sérstaklega ef horft er til takmörkunar á opinberum afskiptum og breyttu hagsmunamati.

Þrjár leiðir að aukinni verðmætasköpun

Sjávarútvegurinn er afar mikilvægur fyrir Austurland, en um 20% atvinnutekna í fjórðungnum verða til í greininni. Það verður ekki hjá því komist að nefna hversu illa hækkun veiðigjalda kom við fjórðunginn. Þrjár stærstu útgerðir fjórðungsins eru uppsjávarútgerðir, en mest hækkaði veiðigjaldið á uppsjávarfiskinn. Neikvæðu áhrifin komu því sérstaklega illa við Austurland, bæði vegna hlutfallslegs mikilvægis greinarinnar fyrir fjórðunginn og stórrar hlutdeildar útgerða sem helst gera út á uppsjávarfisk.

Þá er það álframleiðsla. Fyrirséð er að afnám fríkvóta innan ETS-kerfsins muni hafa verulegan kostnaðarauka í för með sér fyrir álverin hér á landi. Gert er ráð fyrir því að kostnaðurinn við kaup á losunarheimildum innan kerfisins fari úr tæpum milljarði árið 2024 í 14 ma.kr. árið 2030. Þetta mun leggjast þungt á álverin, þ.m.t. álver Alcoa Fjarðaáls á Reyðarfirði.

Að lokum er það svo fiskeldið. Greinin hefur vaxið hratt undanfarinn áratug og mikil vaxtatækifæri enn til staðar, ekki síst á Austfjörðum. Mikilvægt er að gjaldtöku sé stillt í hóf sérstaklega á meðan að greinin er að vaxa. Hið opinbera ákvarðar hversu mikinn fisk má ala í hverjum firði en það byggir annars vegar á burðarþolsmati fjarða, þar sem metið er hvaða aukna lífmassa fjörður getur tekið á móti án þess að það hafi óæskileg áhrif á lífríkið og hins vegar áhættumati erfðablöndunar, en þar er metin áhættan af því að fiskar sleppi og blandist við villtan stofn. Áhættumatið ræður á endanum hversu mikinn fisk má ala í hverjum firði. Á Austurlandi er ein laxveiðiá sem gerir það að verkum að áhættumatið er 20 þúsund tonnum lægra en burðarþolsmatið, en það jafngildir um 25 ma.kr. í útflutningsverðmæti. Endurmeta ætti þá hagsmuni sem hér eru undir og horfa frekar til burðarþolsmatsins.

Stjórnvöld ættu að liðka fyrir frekari uppbyggingu í atvinnulífi á Austurlandi og taka mið af ákalli atvinnugreina á svæðinu. Hófleg gjaldtaka hins opinbera á sjávarútveg og fiskeldi, trygging fyrir því að álframleiðslan haldist utan ETS-kerfisins og breytt hagmunamat í fiskeldi, þar sem horft er til burðarþolsmats frekar en áhættumats mun tryggja að gullkistan sem Austurland er stækkar enn frekar.