Verkalýðsfélög í faðmi hins opinbera

Verkalýðsfélög eiga sér ríka sögu hér á landi og hafa verið öflugt hreyfiafl til framfara í íslensku samfélagi. Á 20. öld náðist mikill árangur í baráttu fyrir réttindum vinnandi fólks, svo sem atvinnuleysistryggingum, orlofsrétti, veikindarétti, lífeyrisréttindum, fæðingarorlofi og öðrum mikilvægum réttindum. Þeim árangri má verkalýðshreyfingin vera stolt af.

En í dag er öldin önnur. Réttindi launafólks hvíla á styrkum lagastoðum og öflugt opinbert velferðarkerfi hefur verið byggt upp. Upphaflegt markmið verkalýðsfélaganna, að berjast fyrir grundvallarréttindum launafólks, hefur þannig að miklu leyti náðst. Í kjölfarið hefur hlutverk félaganna þróast frá hefðbundinni réttindabaráttu yfir í víðtækari hagsmunagæslu, umfangsmikinn rekstur og jafnvel eftirlitshlutverk – allt með stuðningi frá hinu opinbera.

Opinber stuðningur við lokað úrræði

Á undanförnum árum hafa verkalýðsfélögin orðið sífellt umsvifameiri á fasteignamarkaði í gegnum uppbyggingu svonefnds óhagnaðardrifins húsnæðis. Húsnæðisfélög á borð við Bjarg, sem er á vegum ASÍ og BSRB, hafa vaxið verulega í krafti ríkulegs stuðnings hins opinbera.

Stuðningurinn er meðal annars í formi stofnframlaga frá ríki og sveitarfélögum, afsláttar af lóðaverði og hagstæðra lána með ríkisábyrgð. Með þessu fyrirkomulagi er almannafé ráðstafað til uppbyggingar húsnæðisúrræðis sem verkalýðsfélög stýra. Aðgangur að úrræðinu er síðan einungis í boði fyrir þá sem eru meðlimir í félögunum.

Opinbert fé til að fylgjast með öðrum

Annað dæmi er hálfopinbert hlutverk verkalýðshreyfingarinnar í eftirliti með verðlagi. Á dögunum var samþykkt frumvarp um tímabundna lækkun virðisaukaskatts á eldsneyti. Með frumvarpinu var Verðlagseftirliti ASÍ veittur sérstakur styrkur til að fylgjast með verðlagi.

Með þessu er hagsmunaaðila á vinnumarkaði veitt opinbert fjármagn til að sinna eftirliti með verðlagningu annarra einkaaðila. Það er óeðlileg blanda hlutverka. Eftirlit með því að lögum og reglum á markaði sé fylgt á að vera í höndum opinberra stofnana. Eftirlit með verðlagi ætti síðan að vera í höndum neytenda sjálfra, án aðkomu hins opinbera.

Félagafrelsi þarf að gilda í reynd

Að forminu til er félagafrelsi tryggt í íslenskri löggjöf. Í reynd er veruleikinn flóknari. Forgangsréttarákvæði í kjarasamningum geta veitt félagsbundnum launþegum forgang við ráðningar og haft áhrif þegar kemur að uppsögnum. Slík ákvæði skapa þrýsting á launafólk til að standa innan tiltekinna félaga, jafnvel þótt félagafrelsi eigi að fela í sér bæði rétt til að vera í félagi og rétt til að standa utan þess.

Í nágrannaríkjum okkar hefur rétturinn til að standa utan stéttarfélaga fengið aukið vægi. Þar er ekki talið eðlilegt að launafólk þurfi að vera í tilteknu félagi til að njóta fullra réttinda á vinnumarkaði. Í Danmörku leiddu dómar Mannréttindadómstóls Evrópu til lagabreytinga þar sem bannað var að gera aðild að tilteknu stéttarfélagi að skilyrði fyrir starfi. Ísland ætti að draga lærdóm af þeirri þróun.

Félagafrelsi á að vera raunverulegt. Launafólk á að geta valið hvort það gengur í stéttarfélag án þess að missa aðgang úrræðum sem eru studd af hinu opinbera, án þess að njóta lakari stöðu á vinnumarkaði og án þess að kerfið sjálft ýti því með beinum eða óbeinum hætti í tiltekna félagsaðild.

Falinn kostnaður félagsaðildar

Loks er kostnaður við aðild að stéttarfélögum launafólki að nokkru leyti hulinn. Félagsgjöld eru dregin sjálfkrafa af launum og launagreiðendur sjá um innheimtuna fyrir félögin samkvæmt lögum. Mótframlög vinnuveitenda eru sömuleiðis almennt ekki sýnileg launafólki með sama hætti og beinar launagreiðslur, þótt þau séu hluti af heildarkostnaði við starfskjör.

Þetta skiptir máli vegna þess að aðild að stéttarfélögum er óvenju mikil hér á landi. Um 90% launafólks á Íslandi er aðili að stéttarfélagi, sem er mun hærra hlutfall en á öðrum Norðurlöndum. Þegar svo há félagsaðild helst í hendur við úrræði sem eru studd af hinu opinbera, forgangsréttarákvæði og sjálfvirka innheimtu félagsgjalda er rétt að spyrja hvort aðildin sé frjáls í reynd.

Verkalýðsfélög standi á eigin fótum

Verkalýðsfélögin hafa gegnt mikilvægu hlutverki í framfarasögu íslensks samfélags. En sú saga réttlætir ekki sjálfkrafa opinberan stuðning, lagalega sérstöðu eða sérstakt skjól hjá hinu opinbera.

Verkalýðsfélögum er frjálst að sinna hverjum þeim verkefnum sem félagsmenn þeirra kjósa að fela þeim. Annað gildir þegar slík verkefni eru unnin í faðmi hins opinbera — með almannafé, lögbundinni sérstöðu eða eftirlitshlutverkum sem eðlilegra væri að opinberar stofnanir sinntu.

Skýra þarf betur mörkin á milli verkalýðsfélaga og hins opinbera. Opinber úrræði eiga ekki að vera bundin við aðild að stéttarfélögum. Eftirlitshlutverk á markaði eiga að vera í höndum opinberra stofnana. Réttur þeirra sem kjósa að standa utan þeirra á að vera óskertur. Og innheimta félagsgjalda á að vera á ábyrgð félaganna sjálfra.

Greinin birtist fyrst á Vísi 5. maí 2026.