Fremst í yfir­byggingu

Nú styttist ört í sveitarstjórnarkosningar og má vænta þess að á komandi vikum og mánuðum muni umræðan snúast í einni eða annarri mynd um ráðstöfun útsvars. Þar er lykilatriði að sem stærstur hluti af skattfé fari í þjónustu við íbúa, en ekki yfirbyggingu.

Umfangsmikið stjórnsýslustig eykur flækjur, dreifir ábyrgð og hægir á ákvarðanatöku. Ef efsta lag sveitarfélaga er skipulagt með þessum hætti getur það smitast út í aðra þætti rekstrar og þjónustu og haft neikvæð áhrif á þjónustu við íbúana. Í ljósi vandans vekur furðu að í nýju frumvarpi innviðaráðherra um sveitarstjórnir, sem m.a. er ætlað að auka skilvirkni, sé ekki tekið á vandanum þar sem hann er mest aðkallandi.

Norðurlandameistarar í fjölda borgarfulltrúa á fullum launum

Borgarfulltrúar í fullu starfi eru þrefalt fleiri í Reykjavíkurborg en í höfuðborgum annarra Norðurlanda (mynd 1). Alls eru 23 borgarfulltrúar á fullum launum hjá Reykjavíkurborg og að auki eru 8 varaborgarfulltrúar í 70% starfi.[1] Í heildina eru því 31 borgarfulltrúi á nær fullum launum. Til samanburðar eru aðeins um 8 borgarfulltrúar að jafnaði í fullu starfi í öðrum norrænum höfuðborgum, þar sem íbúafjöldi er fimmfalt meiri að meðaltali. Miðað við höfðatölu eru borgarfulltrúar á fullum launum fimmtánfalt fleiri í Reykjavík en í höfuðborgum annarra Norðurlanda.

Reykjavík sker sig úr að því leyti að allir kjörnir borgarfulltrúar eru á föstum launum sem jafngilda fullu starfi og taka beinan þátt í daglegri stjórnsýslu, auk 8 varaborgarfulltrúa í nær fullu starfi. Í höfuðborgum annarra Norðurlanda eru sjálfar borgarstjórnir höfuðborganna fjölmennari en í Reykjavík en borgarfulltrúar starfa að mestu í hlutastarfi við stefnumótun og eftirlit og sinna öðrum störfum samhliða, á meðan aðeins lítill hópur borgarráðsfulltrúa, eins konar framkvæmdastjórn, er í fullu starfi og fer með daglega stjórn.

Vandi borgarinnar er tvíþættur. Það er ekki aðeins beinn kostnaður við fjölda borgarfulltrúa sem leggst á íbúa heldur smitar fyrirkomulagið í efsta lagi stjórnsýslunnar einnig út frá sér í stjórnsýslukerfi borgarinnar með tilheyrandi kostnaði fyrir íbúa og atvinnulíf. Langar boðleiðir, þungir verkferlar og marglaga og svifasein stjórnsýsla eru dæmi um það. Eflaust er eitt mest lýsandi dæmið af slíku þegar stigi í Hörpu svignaði undan fjölda nokkur hundruð millistjórnenda á stjórnendadegi Reykjavíkurborgar.[2]

Stærðin ein tryggir ekki hagkvæma stjórnsýslu­

Stjórnsýslukostnaður Reykjavíkurborgar á íbúa er mestur meðal fimm stærstu sveitarfélaga landsins, um 50% hærri, þrátt fyrir að borgin sé fjölmennasta sveitarfélag landsins og ætti að njóta aukins stærðarhagræðis (mynd 2). Þá er stjórnsýslukostnaður misjafn milli sveitarfélaga sem hafa svipaðan íbúafjölda, t.d. er kostnaðurinn ríflega helmingi meiri í Reykjanesbæ en í Garðabæ, þrátt fyrir að bæði sveitarfélög hafi um 20.000 íbúa.

Þannig tryggir stærð ein og sér ekki hagkvæma stjórnsýslu enda ber stærsta sveitarfélagið hæstan stjórnsýslukostnað á íbúa. Því má ætla að tækifæri séu til hagræðingar innan sveitarfélaga, ekki síst á meðal þeirra sem stærri eru. Svarið liggur þó ekki í stærðinni sjálfri, heldur í því hvernig stjórnsýslan er byggð upp. Ef markmiðið er að ná betri nýtingu fjármuna sveitarfélaga þarf að byrja á rót vandans, umfangi og skipulagi stjórnsýslunnar.

Áskorun fyrir minni sveitarfélög að halda kostnaði í skefjum

Íslensk sveitarfélög standa frammi fyrir ólíkum en skyldum áskorunum eftir stærð. Í fámennari sveitarfélögum er stjórnsýslukostnaður á íbúa hár þar sem föst útgjöld dreifast á fáa, sem þýðir að hlutfallslega stærri hluti skatttekna fer í yfirbyggingu fremur en beina þjónustu, á meðan stærri sveitarfélög, einkum Reykjavík, glíma oft við sjálfskapaðan vanda; flókið og umfangsmikið stjórnkerfi sem einnig dregur úr skilvirkni og bindur fjármagn í innri rekstur og yfirbyggingu.

Gott fyrsta skref í að auka skilvirkni í stjórnsýslu Reykjavíkurborgar væri að fækka borgarfulltrúum og draga úr umfangi stjórnsýslu. Í tilfelli minni sveitarfélaga felast einkum tækifæri í sameiningum eða samvinnu um umfangsmikil verkefni. Með lagabreytingum sem stuðla að þessu mætti tryggja að skattfé nýtist fyrst og fremst í þjónustu við íbúa, frekar en flókna stjórnsýslu og yfirbyggingu.