Straumhvörf og stefna Íslands

Alþjóðlegt efnahagsumhverfi er í stöðugri þróun. Tækniframfarir og hraður vöxtur hafa víða skapað ný tækifæri og lausnir við áskorunum þar sem rétt hefur verið haldið á spilunum. Á sama tíma hafa önnur hagkerfi dregist aftur úr, þar sem hægur vöxtur og minnkandi samkeppnishæfni hafa reynst fjötrar fyrir framþróun. Fyrir Ísland, sem lítið og opið hagkerfi, skiptir sköpum að draga lærdóm af þessari þróun og marka skýra stefnu um hvernig best sé að stuðla að verðmætasköpun og bættum lífskjörum til framtíðar.

Áskoranir Evrópu

Á undanförnum árum hefur Evrópa lagt sífellt meiri áherslu á reglusetningu og miðstýrðar lausnir, oft með það markmið að vernda neytendur, umhverfi eða samfélagslega hagsmuni. Þó markmiðin séu gjarnan göfug hefur framkvæmdin í mörgum tilvikum haft ófyrirséðar afleiðingar. Flókið og íþyngjandi regluverk hefur aukið kostnað fyrirtækja, dregið úr nýsköpun og torveldað innleiðingu nýrrar tækni.

Sem dæmi má nefna persónuverndarreglur og nýtt regluverk á sviði gervigreindar, sem hafa skapað aukna umsýslubyrði án þess að augljóst sé að ávinningurinn standi undir kostnaðinum. Á sama tíma hefur orkustefna Evrópu, sem að stórum hluta byggir á hraðri innleiðingu orkuskipta án nægilegs tillits til samkeppnishæfni og skorts á aukinni raforkuframleiðslu, leitt til hærra orkuverðs og aukins þrýstings á iðnað. Afleiðingarnar birtast meðal annars í veikum framleiðnivexti og takmörkuðum hagvexti víða um álfuna og fyrirtæki hafa jafnvel leitað annað eða lagt árar í bát.

Ísland og hlutverk ríkisins

Í gegnum EES-samninginn hefur Ísland tekið upp stóran hluta þessa regluverks. Samhliða hefur umfang hins opinbera vaxið hratt, bæði hvað varðar útgjöld og afskipti. Ríkið gegnir mikilvægu hlutverki í að tryggja grunninnviði, en þegar afskipti og umsvif þess verða of mikil skapast hætta á að sandi sé hellt í tannhjólin og tækifæri glatist.

Langtímahagvöxtur byggist ekki á opinberri útgjaldaaukningu heldur á framleiðni, fjárfestingu og nýsköpun. Opinberar aðgerðir sem raska starfsemi, tefja uppbyggingu eða auka óvissu geta dregið úr framtakssemi og þar með veikt undirstöður velsældar.

Mikilvægi frumkvöðla

Í þessari umræðu gleymist oft lykilhlutverk þeirra sem ryðja brautina - frumkvöðlanna. Það eru þeir sem skapa verðmætin sem stendur undir opinberri þjónustu. Frumkvöðlar taka áhættu, fjárfesta í hugmyndum og byggja upp fyrirtæki sem skapa störf og útflutningstekjur. Hagnaður og velgengni einkageirans er ekki samfélagslegt vandamál heldur heilbrigt merki um að tækifæri hafi verið nýtt með góðum árangri og að eftirspurn hafi verið mætt.

Skattkerfi, regluverk og opinber umræða þurfa að endurspegla þetta hlutverk. Of mikil tortryggni gagnvart frumkvöðlum og atvinnurekstri í heild og sífellt auknar kvaðir geta haft fælingarmátt og dregið úr þeim krafti sem knýr áfram framfarir.

Val um framtíðarsýn

Ísland stendur frammi fyrir skýru vali. Annars vegar er leið aukinna ríkisafskipta, flókins regluverks og vaxandi opinbers bákns. Hins vegar er leið sem leggur áherslu á frelsi til athafna, einfaldara regluverk, hóflegri skattheimtu og traust til framtaks einkaaðila.

Til að tryggja áframhaldandi góð lífskjör þarf að ráðast í markvissa endurskoðun á hlutverki ríkisins, forgangsraða opinberum verkefnum og skapa umhverfi þar sem nýsköpun og verðmætasköpun fá að blómstra. Með því að velja stefnu sem styður við frelsi og framfarir getur Ísland nýtt sér styrkleika sína og fylgt áttavitanum inn í framtíð hagsældar.

Björn Brynjúlfur Björnsson
framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs

Greinin birtist fyrst í sérblaði Viðskiptaþings 2026.