Erindi framkvæmdastjóra á Viðskiptaþingi 2026

Forseti Íslands og aðrir góðir gestir, verið velkomin á Viðskiptaþing.

Yfirskrift þingsins í ár er Áttaviti fyrir Ísland. Við munum beina sjónum okkar að því hvernig við mótum stefnu sem tryggir að við Íslendingar stöðnum ekki, heldur höldum áfram að sækja fram og stöndum í stafni meðal þjóða.

En hvers vegna skiptir þetta máli, þegar lífskjör á Íslandi eru nú þegar svo góð? Svarið er að ekkert varir að eilífu og við erum farin að sjá vísbendingar um dæmigerða óheillaþróun: Góðir tímar búa til værukærð, værukærð leiðir til stöðnunar, og stöðnun býr til slæma tíma. Við þurfum samstillt átak til að afstýra þessu og koma okkur aftur á réttan kjöl.

Heimurinn stendur nefnilega á krossgötum. Tækninni fleygir fram af meiri hraða en við höfum áður séð. Á sama tíma hefur heimurinn stækkað og ný ríki fest sig í sessi á alþjóðasviðinu. En á meðan umheimurinn breytist og stækkar situr Evrópa eftir. Álfuna skortir ekki tækifæri, fjármagn eða hæfileikafólk, heldur liggur vandinn annars staðar: Evrópskir stjórnmálamenn eru orðnir heimsmeistarar í sjálfsmörkum.

Undir merkjum verndar og sjálfbærni hafa leiðtogar álfunnar innleitt hvert reglugerðarfarganið á fætur öðru. Í stað þess að rækta jarðveg fyrir margvíslegar framfarir hefur Evrópa búið til flóknasta reglugerðarvölundarhús sögunnar.

Líklega er fátt jafn táknrænt fyrir þetta og evrópska persónuverndar­regluverkið GDPR, sem birtist okkur aðallega í formi smákökuborða. Reglurnar áttu að hafa hemil á tæknirisunum, en kaldhæðnin er sú að þeir er þeir einu sem gátu ráðið sér her lögfræðinga til að fylgja öllum reglunum. Fyrir minni fyrirtækin er GDPR orðið að skriffinnskuskatti, svo þau vaxa aldrei úr grasi.

Sama er uppi á teningum í gervigreind. Á meðan evrópskir embættismenn hafa samið og sett þúsunda blaðsíðna langar reglugerðir fyrir iðnað sem er ennþá að slíta barnskónum, hafa aðrir heimshlutar greitt götu slíkra fyrirtækja. Og hver er niðurstaðan? Jú, nær öll fjárfesting í gervigreind í heiminum í dag á sér stað utan Evrópu.

Orku- og loftslagsmálin eru þó líklega skýrasta dæmið um hugmyndafræðilega blindni. Með því að þvinga fram orkuskipti án þess að huga að samkeppnishæfni, hafa leiðtogar Evrópu hrakið í burtu iðnað og tengda starfsemi. Framleiðsla hefur flúið til landa þar sem rekstrarumhverfið er hagstæðara, jafnvel þótt losun þar sé meiri.

Hér hafa menn misst sjónar af þeirri grundvallarstaðreynd að ekkert ríki í heiminum er með litla orkunotkun og góð lífskjör. Því næg orka er grunnforsenda hagsældar hvar sem er í heiminum. Og íbúar Evrópu taka nú afleiðingunum. Hagvöxtur hefur verið í dvala í 15 ár og svimandi hátt atvinnuleysi meðal ungs fólks er landlægt.

Ef þetta hljómar dramatískt þá er gott að taka fram að þetta eru ekki aðeins mín orð. Friedrich Merz, kanslari Þýskalands, hélt eftirtektarverða ræðu í Davos fyrir tveimur vikum, á árlegri ráðstefnu alþjóða efnahagsráðsins. Þar sagði hann: „Innri markaðurinn var skapaður til að mynda samkeppnishæfasta efnahagssvæði heims, en þess í stað urðum við heimsmeistarar í ofregluvæðingu“

Speglum þetta núna heim til Íslands. Okkur hjá Viðskiptaráði er stefna stjórnvalda hugleikin og okkar greiningar hafa leitt í ljós að þau kunna því miður líka að skora sjálfsmörk. Þrjú nýleg dæmi um það eru sérréttindi opinberra starfsmanna, íþyngjandi framkvæmd samrunaeftirlits og skökk húsnæðisstefna stjórnvalda.

En stærsta sjálfsmarkið okkar er líklega opinber útgjöld. Þetta ár verður áttunda árið í röð þar sem ríkissjóður er rekinn með halla. Ríkisskuldir hafa vaxið um 1.400 milljarða á þessum tíma og vaxtakostnaður er orðinn 130 milljarðar á ári. Það er hærri upphæð en kostnaður við rekstur Landspítalans.

Við megum aldrei gleyma því að hver króna opinberra útgjalda kemur úr vasa íbúa landsins í formi hærri skatta, sem minnkar ráðstöfunarfé fólks og dregur úr þrótti einstaklinga sem vilja skapa ný verðmæti.

Stundum er síðan eins og það sé bara enginn sé í markinu fyrir Ísland. Nýjasta dæmið um slíkt er ETS-kerfið, verkfæri Evrópu til að draga úr útblæstri með því að láta fyrirtæki greiða fyrir losun.

ETS virkar sem fjarlægðarskattur á Ísland og leggur þungar byrðar bæði á flug og siglingar til og frá landinu. Kerfið tekur hvorki mið af landfræðilegri legu okkar né fyrri árangri í loftslagsmálum. ETS mun leggjast þyngra á okkur en aðra, skerða tengingar okkar við umheiminn og hækka vöruverð.

Það gengur ekki að innleiða hér kerfi sem er hannað til að hvetja fólk til að nota lestarsamgöngur. Síðast þegar ég gáði ganga engar lestar á milli Íslands og Evrópu - og ég ætla að spá því í dag að það muni ekki breytast. Við verðum að stilla þennan áttavita betur.

Sem innblástur fyrir það vil ég gefa boltann yfir á Guðmund Bjarnason, fyrrum umhverfisráðherra okkar Íslendinga, sem talar hér árið 1997 um afstöðu Íslands í samningarviðræðum um Kyoto-bókunina í loftslagsmálum.

Hér voru fulltrúar Íslands afdráttarlausir í að gæta okkar hagsmuna á erlendri grunu. Og sú sérlausn sem þeir fengu þarna gerði stórfellda atvinnuuppbyggingu mögulega í kjölfarið. Ísland á fleiri farsælar sögur af því að gæta hagsmuna sinna til hins ítrasta, jafnvel í óþökk nágranna- og vinaþjóða.

Á 8. áratug síðustu aldar útvíkkuðum við landhelgina og efnahagslögsöguna, sem varð til þess Þorskastríðin brutust út. Með afdráttarlausum kröfum og skýrum rökum vannst fullnaðarsigur í þeim deilum.

Svo var það Icesave, þar sem prinsippafstaða forseta og þjóðar þýddi að samningar við Breta og Hollendinga gengu ekki eftir. Því máli var vísað til EFTA-dómstólsins, sem dæmdi okkur í vil. Afdráttarlaus hagsmunagæsla hefur því margoft borgað sig, og við megum aldrei gleyma því að það sinnir henni enginn annar fyrir okkur.

Þetta eru þrjú dæmi um hagsmunagæslu þar sem við Íslendingar vorum stolt og stóðum með sjálfum okkur. Það skilaði frumkvöðlum landsins auknu andrými til að skapa, sækja fjármagn og þróa hugmyndir sem á endanum urðu að verðmætum fyrir samfélagið allt.

Það vill nefnilega stundum gleymast að frumkvöðlarnir eru hetjur í okkar samfélagi. Það eru þeir sem hafa ástríðu fyrir hugmyndum sem okkur hinum finnst oft hljóma fjarstæðukenndar. Það eru þeir sem leggja allt undir, vinna dag sem nótt og skapa störf fyrir tugi eða hundruð annarra. Og fórnir þessara frumkvöðla búa líka til skatttekjur, sem standa síðan undir heilbrigðiskerfinu og skólunum okkar.

Ég las tilvitnun um daginn sem sat í mér. Hún var á þá leið að heimurinn sé ekkert nema samansafn ástríðuverkefna. Bróðurpartur af því sem við upplifum sem lífsgæði í dag er afrakstur frumkvæðis einstaklinga sem lögðu sig fram um að skapa eitthvað nýtt.

Þetta á við um byggingarnar sem við notum, matinn sem við borðum, farartækin sem við ferðumst með, tækin sem við nýtum og afþreyinguna sem við njótum. Allt eru þetta afsprengi frumkvöðla sem höfðu frelsi og svigrúm til að hugsa út fyrir kassann og búa til ný verðmæti fyrir aðra. Og þetta eru líka hlutirnir sem gefa lífinu gildi.

Fyrir Ísland eru núna tvær leiðir í boði. Við getum haldið áfram að láta báknið vaxa og frelsi okkar skerðast með einni skattahækkun og reglugerð í einu - eða við getum breytt um kúrs og staðið vörð um frelsi fólks og svigrúm þess til athafna.

Áttavitinn okkar verður að vísa á hið síðara. Stefnum honum inn í framtíð þar sem við fækkum sjálfsmörkum, erum stolt af okkar árangri og stöndum með sjálfum okkur. Ef okkur tekst það þá eru Íslandi engin takmörk sett.