Engin er rós án þyrna

Næsta ríkisstjórn mun taka við stjórnartaumunum við góðar efnahagsaðstæður. Viðsnúningur síðustu ára hefur gjörbreytt stöðu ríkissjóðs, heimila og fyrirtækja. Þá líta helstu hagvísar vel út bæði í sögulegu og alþjóðlegu samhengi. Staða Íslands er því um margt öfundsverð og full ástæða til að hrósa því sem vel hefur verið gert.

Að því sögðu eru blikur á lofti um mögulega ofþenslu og efnahagssamdrátt í kjölfarið á næstu árum. Ríflegar nafnlaunahækkanir og hröð styrking krónunnar hafa leitt til þess að gengi gjaldmiðilsins kann nú að vera sterkara en samræmist langtímajafnvægi. Haldi þessi þróun áfram eykst hættan á að krónan veikist skyndilega með tilheyrandi sársauka og lífskjararýrnun fyrir íslensk heimili.

Aðgerðir stjórnvalda skipta því ekki síður máli þegar vel árar en illa. Með þetta í huga höfum við tekið saman mikilvægustu verkefni komandi kjörtímabils. Það er von okkar að samantektin gagnist bæði við gerð stjórnarsáttmála sem og í störfum nýrrar ríkisstjórnar á næstu árum. Mikilvægustu verkefnin að okkar mati eru eftirfarandi:

• Langtímastefna um aukna samkeppnishæfni
• Stöðugleiki á vinnumarkaði
• Forgangsröðun í opinberum rekstri

Allt eru þetta langtímaverkefni. Það ætti ekki að koma á óvart enda er mikilvægasta hlutverk stjórnvalda að skapa heilbrigðan jarðveg og stöðugt umhverfi fyrir heimili og fyrirtæki.

1. Langtímastefna um aukna samkeppnishæfni

Haustið 2012 gaf ráðgjafarfyrirtækið McKinsey & Company út skýrslu um helstu tækifæri og áskoranir íslenska hagkerfisins. Skýrslan varpaði nýju ljósi á viðfangsefnið og hefur orðið að hryggjarstykki í umræðu um efnahagsstefnu Íslands. Við höfum fylgt meginskilaboðum skýrslunnar eftir og beint því til stjórnvalda að horfa þurfi til lengri tíma við stefnumörkun.

Alþjóðleg samkeppnishæfni skiptir mestu máli fyrir lífskjör. Fram til þessa hefur sérstaða Íslands einkum verið fólgin í virkum og sveigjanlegum vinnumarkaði auk þess sem við nýtum auðlindir landsins með tiltölulega hagkvæmum hætti. Í skýrslu McKinsey er þó bent á tvo meginþætti sem standa lífskjörum hérlendis fyrir þrifum. Framleiðni vinnuafls er umtalsvert lægri hér en hjá nágrannaþjóðum og helstu útflutningsgreinar okkar standa frammi fyrir vaxtaskorðum vegna takmarkaðs eðlis náttúruauðlinda. Nánar er fjallað um framvindu þessara mála í nýlegu riti okkar, Leiðinni að aukinni hagsæld.

Þjóðmálaumræðan hefur tilhneigingu til hverfast um dagleg úrlausnarefni í stað þess að tími og orka nýtist í undirbúning fyrir framtíðina. Þá veldur stöðug togstreita á milli sérhagsmuna og heildarhagsmuna tregðu til breytinga. Afleiðing þessa er pólitískur óstöðugleiki og skortur á samfellu í opinberri stefnumörkun.

Hættumerki um afleiðingar þessa má sjá í umræðu um brottflutning ungs fólks þrátt fyrir bættar efnahagsaðstæður. Heillandi framtíðarsýn og aukin alþjóðleg samkeppnishæfni eru bestu lausnirnar á þessum vanda.

Til að mæta þessum áskorunum var Samráðsvettvangur um aukna hagsæld stofnaður í upphafi árs 2013. Vettvangurinn samanstendur af breiðum hópi ólíkra aðila og er bæði þverpólitískur og þverfaglegur. Þrátt fyrir að vettvangurinn hafi ekkert formlegt umboð hefur starfsemi hans skilað góðum árangri fram til þessa.

Með þetta í huga leggjum til að starfsemi Samráðsvettvangsins verði efld á næsta kjörtímabili. Ný stjórnvöld geta hvort sem er byggt á þeim grunni sem þegar er til staðar eða mótað nýjan vettvang með sömu markmið og aðferðafræði að leiðarljósi.

2. Stöðugleiki á vinnumarkaði

Þróun vinnumarkaðar mun ráða mestu um efnahagslegan stöðugleika á næstu árum. Það er gömul saga og ný að íslenskt hagkerfi er sveiflukennt. Á fyrri árum mátti einkum rekja sveiflurnar til aðstæðna í sjávarútvegi enda var greinin þá sú langmikilvægasta fyrir þjóðina. Á síðustu áratugum hafa sveiflurnar hins vegar frekar orsakast af ósjálfbærri launaþróun samanborið við framleiðslugetu innlendra fyrirtækja.

Síðustu misseri hefur kunnugleg þróun átt sér stað. Laun hafa hækkað hratt á sama tíma og framleiðni aukist lítið. Til lengri tíma haldast þessir tveir þættir í hendur og frávik því ýmist til marks um tímabundna launaþenslu eða yfirvofandi efnahagssamdrátt. Síðustu tvö ár hafa nafnlaun hækkað að meðaltali um fjórðung á sama tíma og verðbólga hefur verið í lágmarki. Áframhaldandi þróun af sama tagi mun ótvírætt leiða til ofþenslu og sársaukafullrar aðlögunar í kjölfarið.

Á undanförnum misserum hafa aðilar vinnumarkaðarins lagt í umsvifamikla vinnu við endurskipulagningu á fyrirkomulagi kjarasamningagerðar. Grundvöllurinn eru markmið um aukinn stöðugleika, lækkun vaxta og stöðugt verðlag. Þannig hafa verklag og launarammi næstu ára verið skilgeind í svokölluðu Salek-samkomulagi sem undirritað var af helstu aðilum vinnumarkaðarins.

Til að Salek-samkomulagið haldi þarf ný ríkisstjórn að jafna lífeyrisréttindi á opinberum og almennum vinnumarkaði hið fyrsta. Sú breyting var lykilhluti af samkomulaginu og forsenda þess að það haldi. Frumvarp þess efnis var lagt fram í haust en dregið til baka eftir að ákveðin opinber stéttarfélög lýstu því yfir að þau myndu berjast gegn framgangi þess. Ný ríkisstjórn þarf að gera betur. Hennar fyrsta verk ætti að vera að jafna lífeyrisréttindin og koma þannig í veg fyrir nýja upplausn á vinnumarkaði.

Þá munu nýleg útspil kjararáðs setja vinnumarkaðinn í fullkomið uppnám verði ekki brugðist við þeim með afgerandi hætti. Til að sátt geti ríkt á vinnumarkaði er endurskoðun á ákvörðunum kjararáðs óumflýjanleg.

Nýrri ríkisstjórn bíða því mikilvæg verkefni í vinnumarkaðsmálum. Hún þarf að gera allt í senn: styðja við samkomulag um stöðugleika á vinnumarkaði með lagasetningu, vinda ofan af aðgerðum sem hafa sett vinnumarkaðinn í uppnám og tryggja að aðgerðir næsta kjörtímabils raski ekki stöðugleika enn frekar.

3. Skattaumbætur og forgangsröðun

Í nýafstöðnum kosningum var mikið rætt um grunnþjónustu hins opinbera. Frekari uppbygging heilbrigðiskerfisins, samkeppnishæfari fjármögnun háskólastarfsemi og efling samgönguinnviða voru þar fyrirferðamestu málin. Þrátt fyrir að ýmis loforð hafi verið umfram það sem skynsamlegt getur talist má telja víst að efling þessarar þjónustu verði á dagskrá nýrra stjórnvalda.

Á sama tíma töldu þrír af hverjum fjórum kjósendum skattamál mikilvægt kosningamál. Þá telja tveir af hverjum þremur Íslendingum skattbyrði sína of háa — en aðeins 1% telur hana of lága. Skattheimta er því einnig ofarlega í huga almennings, sem er einhuga um að draga eigi úr henni.

Stóraukin útgjöld samhliða skattalækkunum væri slæm blanda á þessum tímapunkti. Þrátt fyrir að skuldir ríkissjóðs hafi dregist saman eru þær enn háar í sögulegu samhengi. Vaxtagreiðslur af lánum standa rekstri hins opinbera fyrir þrifum og lækkun þeirra ætti að vera forgangsmál. Í stað þess að taka lífskjör að láni er því skynsamlegra að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir með því að grynnka enn frekar á skuldum. Auk þess er mikil þensla í hagkerfinu um þessar mundir og því mikilvægt að hið opinbera stígi frekar á bremsuna en auki umsvif sín.

Ný stjórnvöld munu því standa frammi fyrir krefjandi valkvöl. Óskipulögð aukning útgjalda samhliða lækkun skatta fer ekki saman við grynnkun skulda og ábyrga hagstjórn. Lausnin á þessari áskorun felst í kerfisbreytingum og forgangsröðun verkefna. Grundvallarspurningar um hlutverk hins opinbera, hvernig sinna megi verkefnum þess sem best og hvernig lágmarka megi neikvæð áhrif skattheimtu á verðmætasköpun ættu að vera í forgrunni slíkrar vinnu.

Við fjölluðum um þessi viðfangsefni með ítarlegum hætti í ritinu Hið opinbera: Tími til breytinga. Aukið umfang hins opinbera má að vissu marki má rekja til breytinga á samfélagsgerð sem almenn sátt ríkir um. Þannig ætti aðgengi að grunnþjónustu og lágmarkslífsviðurværi að vera tryggt og fjármagnað af hinu opinbera. En auk þessara verkefna hefur hið opinbera tekið að sér önnur umdeildari hlutverk sem þarf að endurskoða. Má þar nefna samkeppnisrekstur af ýmsu tagi, s.s. í fjármálaþjónustu og smásölu, auk verkefna sem snúa fremur að samfélagsmótun en grunnþjónustu hins opinbera. Þá eru umfangsmikil tækifæri vannýtt þegar kemur að hagkvæmari rekstri á veigamestu sviðum hins opinbera.

Við tökum undir það að efling heilbrigðisþjónustu, bætt fjármögnun háskólakerfisins og markviss uppbygging innviða ætti að njóta forgangs umfram önnur opinber útgjöld á kjörtímabilinu. Aukin framlög ættu þó alltaf að vera eyrnamerkt vel skilgreindum umbótaverkefnum með tilheyrandi kröfu um aukin gæði opinberrar þjónustu. Samhliða mætti ráðast í skynsamlegar skattalækkanir og umbætur á skattkerfinu sem miða að einföldun og aukinni skilvirkni. Þannig má stuðla að aukinni verðmætasköpun og lágmarka þensluáhrif skattbreytinga. Nýlegar tillögur verkefnisstjórnar Samráðsvettvangsins eru góður umræðugrundvöllur í þeim efnum.

Samandregið ættu áframhaldandi niðurgreiðsla skulda, aukin hagkvæmni í rekstri hins opinbera, forgangsröðun verkefna og skynsamlegar skattaumbætur að vera leiðarljós stjórnvalda á komandi kjörtímabili. Með fjármálastefnu af þessu tagi geta stjórnvöld stuðlað samhliða að efnahagslegum stöðugleika, aukinni verðmætasköpun og eflingu grunnþjónustu hins opinbera.

Rekstrarumhverfi fyrirtækja verði í forgrunni

Ofangreindar áherslur miða allar að því að efla grundvöll verðmætasköpunar. Stjórnvöld hafa mikil áhrif á framþróun íslensks efnahagslífs með stefnumörkun sinni, laga- og reglusetningu auk framkvæmdar og eftirfylgni. Því er brýnt að ríkisstjórn hvers tíma vandi til verka í þeim efnum. Almenningur er þessu sammála, en mikill meirihluti telur atvinnurekstur vera undirstöðu velferðar í samfélaginu og að stjórnvöld eigi að stuðla að hagstæðu rekstrarumhverfi fyrirtækja.

Langtímastefnumörkun, umbætur á vinnumarkaði og forgangsröðun í starfsemi hins opinbera eru þau verkefni sem mest knýr á um að takast á við. Innan þessara flokka rúmast ýmis stór verkefni sem ekki er fjallað nánar um hér. Má þar nefna endurskoðun peningastefnunnar, einföldun á regluverki, bætta umgjörð í samkeppnismálum, sterkari hvata til rannsókna- og þróunar og aukinn fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfi helstu atvinnugreina landsins.

Þá er lokum vert að minnast á mikilvægi þess að vinnubrögð nýrra stjórnvalda auki traust á milli helstu hagsmunaaðila. Þverpólitískt samstarf, virk upplýsingagjöf og aukið gagnsæi væru lóð á þær vogarskálar.

Það eru sameiginlegir hagsmunir atvinnulífsins og heimilanna í landinu að hagfellt rekstrarumhverfi fyrirtækja sé leiðarljósið í aðgerðum nýrra stjórnvalda. Ný ríkisstjórn er ekki upphaf og endir alls þegar kemur að efnahagslegri frammistöðu á næstu fjórum árum. Með réttri forgangsröðun og áherslum getur hún þó lagt mikið af mörkum í átt að bættum lífskjörum til lengri tíma.