Hvernig stóð ríkisstjórnin sig í efnahagsmálum?

Stjórnvöld hafa mikil áhrif á framþróun íslensks efnahagslífs, bæði með setningu laga og reglna og einnig með framkvæmd og eftirfylgni. Því er brýnt að ríkisstjórn hvers tíma vandi til verka í þeim efnum. Almenningur er þessu sammála, en mikill meirihluti telur atvinnurekstur vera undirstöðu velferðar í samfélaginu og að stjórnvöld eigi að stuðla að hagstæðu rekstrarumhverfi fyrirtækja.

Jákvæð áhrif á kjörtímabilinu

Í ljósi þessarar staðreyndar skoðuðum við hvort fráfarandi stjórnvöld hafi starfað í samræmi við þetta leiðarljós. Við fórum yfir öll frumvörp ríkisstjórnarinnar sem urðu að lögum og mátum efnahagsleg áhrif þeirra. Markmiðið er að varpa fram heildstæðri mynd af áhrifum stjórnvalda á rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja á kjörtímabilinu 2013–2016.

Heilt yfir höfðu lagabreytingar ríkisstjórnarinnar jákvæð áhrif á efnahagslífið á kjörtímabilinu. Jákvæðustu áhrifin stafa af lagabreytingum tengdum fjármagnshöftum. Lagabreytingar í skattamálum, opinberri stjórnsýslu og fjármálum hins opinbera höfðu líka jákvæð áhrif. Aftur á móti voru neikvæð áhrif af lagabreytingum stjórnvalda þegar kemur að velferðarmálum, landbúnaðarmálum, regluverki og húsnæðismálum.

Aðferðafræðin

Við fórum yfir öll frumvörp ríkisstjórnarinnar sem urðu að lögum á kjörtímabilinu. Við undanskildum síðan þau frumvörp sem við töldum hafa óveruleg efnahagsleg áhrif. Eftir stóðu 72 frumvörp sem við gáfum einkunn á bilinu -10 upp í +10 eftir umfangi áhrifa. Frumvarp með -10 í einkunn myndi þannig teljast hafa verulega neikvæð efnahagsleg áhrif og frumvarp með +10 verulega jákvæð efnahagsleg áhrif.

Að lokum flokkuðum við frumvörpin í málaflokka, lögðum saman einkunnirnar innan hvers flokks og lögðum loks saman einkunnir fyrir alla málaflokka til að fá heildareinkunn. Útkomuna má sjá á myndinni hér að ofan.

Fimm bestu málin

Ríkisstjórnin samþykkti 43 lagafrumvörp sem hafa jákvæð efnahagsleg áhrif að okkar mati. Þar standa fimm atriði upp úr:

• Stór skref stigin í losun hafta Fjögur veigamikil frumvörp voru samþykkt í haftamálum á kjörtímabilinu. Nauðasamningar við kröfuhafana voru staðfestir, aflandskrónufjármagn var losað eða girt af, lífeyrissjóðir fengu heimildir til fjárfestinga erlendis og loks voru höft losuð að hluta á einstaklinga og fyrirtæki. Þegar litið verður til verka ríkisstjórnarinnar í framtíðinni er það okkar mat að þessi verk muni standa upp úr, enda frelsi í alþjóðlegum viðskiptum grundvallarhluti af gangverki vestrænna þjóðfélaga.
• Grettistaki lyft í neyslusköttumRíkisstjórnin lyfti grettistaki þegar kemur að neyslusköttum á kjörtímabilinu. Almenn vörugjöld voru afnumin í heild sinni á samtals 630 vöruflokka, tollar voru afnumdir á allar vörur nema landbúnaðarvörur og ólík þrep virðisaukaskatts voru færð nær hvort öðru. Breytingarnar hafa þegar leitt til verulegrar verðlækkunar í mörgum vöruflokkum og aukinnar skilvirkni í skattkerfinu. Breytingarnar voru því mikið framfaraskref fyrir neytendur og verslun á Íslandi.
• Opinber rekstur fær skýrari umgjörðSamþykkt voru ný lög um opinber fjármál sem tryggja betur vandaðan undirbúning áætlana og lagasetningar sem varða rekstur opinberra aðila og öflun og meðferð opinberra fjármuna. Skort hefur á aga, áætlanagerð, heildstæða hugsun og framtíðarsýn í opinberum fjármálum hérlendis og eru lögin framfaraskref á öllum þeim sviðum.
• Rekstrarumhverfi nýsköpunarfyrirtækja bættRannsóknar- og þróunarstarfsemi á Íslandi var gerð samkeppnishæfari með hærra endurgreiðsluþaki, skattalegir hvatar fyrir erlenda sérfræðinga voru innleiddir og rekstrarumhverfi nýsköpunarfyrirtækja bætt til muna. Þessar breytingar bæta samkeppnishæfni Íslands þegar kemur að rekstri hugvitsdrifinna fyrirtækja í alþjóðlegri starfsemi.
• Opinbert stofnanaumhverfi endurbættMargar jákvæðar umbætur á stofnanaumhverfinu voru framkvæmdar á kjörtímabilinu. Sýslumannsembættum var fækkað úr 24 í 9, lögregluembættum var fækkað úr 15 í 8, millidómstigi var komið á, samkeppnis- og einokunarrekstur OR var aðskilinn og tvær menntastofnanir voru sameinaðar í Menntamálastofnun. Þessar breytingar eru meðal þeirra sem eru til þess fallnar að gera opinbera þjónustu betri og skilvirkari.

Þrjú verstu málin

Þrátt fyrir að stjórnvöld hafi látið margt gott af sér leiða á kjörtímabilinu samþykktu þau einnig 29 lagafrumvörp sem við teljum að hafi neikvæð efnahagsleg áhrif. Flest þeirra voru tiltölulega veigalítil enda hafði ríkisstjórnin jákvæð efnahagsleg áhrif á heildina litið á kjörtímabilinu. Þrjú atriði standa þó upp úr þegar kemur að neikvæðum breytingum á kjörtímabilinu:

• Kostnaðarsöm afskipti á húsnæðismarkaðiVeigamestu frumvörp ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum fela öll í sér afturför: Leiðréttingin, hækkun húsaleigubóta, bygging leiguíbúða af hálfu hins opinbera og nýtt stuðningskerfi vegna kaupa á fyrstu fasteign. Við lögðumst gegn öllum þessum frumvörpum sem fela í sér stóraukin útgjöld hins opinbera á húsnæðismarkaði fyrir lítinn ávinning vegna áhrifa til aukinnar skattheimtu og hækkunar íbúðaverðs.
• Landbúnaður áfram í fjötrumNýir búvörusamningar voru undirritaðir á kjörtímabilinu og stjórnarfrumvarp til að fullgilda þá samþykkt. Samþykkt þeirra festi landbúnaðarkerfi í fjötra sem á endanum skerðir lífskjör almennings, bæði með hárri skattheimtu og háu matvælaverði, og viðheldur lágri framleiðni í landbúnaði. Með því að festa mislukkað kerfi í sessi næsta áratuginn fóru stjórnvöld illa með gott tækifæri til að bæta umhverfi greinarinnar með aukið frelsi og samkeppni að leiðarljósi.
• Regluverk flækt á kjörtímabilinuÞrátt fyrir stefnuyfirlýsingu um að einfalda regluverk á kjörtímabilinu samþykktu stjórnvöld 19 lagafrumvörp sem juku byrði vegna regluverks á móti 12 lagafrumvörpum sem einfölduðu regluverk. Heilt yfir juku þessi lagafrumvörp reglubyrði íslensks atvinnulífs. Þetta er óheppilegt í ljósi þess að íþyngjandi regluverk bitnar fyrst og fremst á litlum og meðalstórum fyrirtækjum, sem eru nauðsynleg fyrir áframhaldandi vöxt atvinnulífsins.

Ólík frammistaða ráðherranna

Ráðherrar síðustu ríkisstjórnar stóðu sig misvel í að vinna að hagsmunum atvinnulífsins. Fjármála- og efnahagsráðherra ber þar höfuð og herðar yfir aðra. Jákvæð áhrif af þeim stjórnarfrumvörpum sem flutt voru af ráðherranum voru þannig jöfn heildaráhrifum allrar ríkisstjórnarinnar.

Aðrir ráðherrar sem höfðu jákvæð áhrif á kjörtímabilinu voru innanríkisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og utanríkisráðherra. Neikvæðustu áhrifin voru hins vegar af frumvörpum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra, en þar vógu húsnæðismálin þyngst.

Hér þarf að gera þann fyrirvara að málaflokkar ráðuneytanna snerta atvinnulífið í misjafnlega miklum mæli. Þá samþykkir ríkisstjórnin öll stjórnarfrumvörp í sameiningu áður en þau eru lögð fram af einstökum ráðherrum. Því er ekki hægt að líta á þessa skiptingu sem heildardóm yfir frammistöðu eða afköstum einstakra ráðherra. Hún gefur hins vegar vísbendingu um árangur ráðherranna þegar kemur að breytingum sem hafa efnahagsleg áhrif.

Hvað er útistandandi?

Stjórnvöld höfðu áform um að gera nokkrar veigamiklar lagabreytingar á þessu kjörtímabili sem ekki náðu fram að ganga. Af þeim stjórnarfrumvörpum sem voru lögð fram á tímabilinu en ekki voru samþykkt vega eftirfarandi mál þyngst að okkar mati:

• Jöfnun lífeyrisréttinda á almennum og opinberum vinnumarkaðiHluti af Salek-samkomulaginu svokallaða fólst í að jafna réttindi á almennum og opinberum vinnumarkaði. Stjórnarfrumvarp þess efnis var hins vegar ekki samþykkt fyrir þinglok, sem stefnir samkomulaginu í hættu. Brýnasta verkefni nýrrar ríkisstjórnar er að lögfesta þessa breytingu. Þannig má draga úr líkum á nýju höfrungahlaupi á vinnumarkaði, sem myndi stefna efnahagslegum stöðugleika í hættu.
• Bætt fyrirkomulag námsaðstoðarMenntamálaráðherra lagði til umfangsmiklar breytingar á fyrirkomulagi námsaðstoðar í gegnum Lánasjóð íslenskra námsmanna. Ásamt því að draga úr misræmi í stuðningi til námsmanna og gera hann bæði gagnsærri og jafnari, hefðu hvatar til bættrar námsframvindu verið auknir verulega. Menntun er undirstaða þekkingardrifinnar verðmætasköpunar og hagfellt fyrirkomulag námsaðstoðar gegnir þar lykilhlutverki.
• Betri umgjörð í samkeppnismálumIðnaðar- og viðskiptaráðherra lagði fram frumvarp til breytinga á samkeppnislögum sem ekki fékk umfjöllun í þinginu. Þar er kveðið á um margar jákvæðar breytingar sem myndu gera íslensku atvinnulífi kleift að auka framleiðni, annars vegar með bættri stjórnsýslu í samkeppnismálum og hins vegar með betra jafnvægi á milli sjónarmiða um samkeppni og stærðarhagkvæmni.
• Gjaldtaka á ferðamannastöðumLagt var fram frumvarp til laga um náttúrupassa á kjörtímabilinu sem ekki náði fram að ganga. Margir vankantar voru á frumvarpinu og studdum við það ekki þar sem við teljum náttúrupassann ekki heppilegasta form gjaldtöku. Aðgerða er hins vegar þörf í þessum málaflokki á nýju kjörtímabili og næstu stjórnvöld ættu að gera þær að forgangsmáli sínu. Frjáls gjaldtaka á ferðamannastöðum myndi skila mestum árangri þar sem hún dregur úr átroðningi á vinsælustu ferðamannastaðina.
• Hækkun lífeyristökualdurs í 70 árÁ síðasta degi fyrir þinglok voru samþykktar breytingar á lögum um almannatryggingar sem fólu í sér ýmsar jákvæðar breytingar. Þegar frumvarpið var fyrst lagt fram kvað það á um að lágmarkslífeyristökualdur yrði hækkaður úr 67 árum í 70 ár. Frumvarpinu var síðar breytt eftir meðferð þess hjá velferðarnefnd og voru lögin samþykkt án þess að lágmarkslífeyristökualdurinn væri hækkaður. Við teljum brýnt að hann hækki líkt og til stóð til að bregðast við sífellt hækkandi hlutfalli eldri borgara og lengri meðalævi Íslendinga.

Verkefni næstu ríkisstjórnar

Ný ríkisstjórn ætti að gera hagstætt rekstrarumhverfi fyrirtækja að forgangsmáli sínu. Með því að styðja við þá sem skapa ný verðmæti skapast svigrúm til að fjármagna öflugt velferðarkerfi á sama tíma og lífskjör batna.

Við hvetjum nýja ríkisstjórn til að klára þær jákvæðu breytingatillögur sem ekki náðu fram að ganga á síðasta kjörtímabili. Jafnframt ætti að endurskoða nálgun stjórnvalda í húsnæðis-, landbúnaðar og regluverksmálum. Þannig væri áfram stuðlað að aukinni samkeppnishæfni Íslands, efnahagslegum stöðugleika og hagfelldu rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja. Slíkar aðgerðir munu best tryggja batnandi lífskjör einstaklinga.

Í lok næsta kjörtímabils munum við gera úttekt á lagabreytingum stjórnvalda með sama hætti og hér er gert og leggja mat á það hvernig þau stóðu sig í efnahagsmálum.