Skipbrot skynseminnar

Ólgan á vinnumarkaði er helsta váin í íslensku efnahagslífi um þessar mundir. Fyrirliggjandi kröfugerðir stéttarfélaga eru verulega umfram svigrúm til launahækkana og engum vafa undirorpið að samþykkt þeirra myndi leiða til efnahagslegs óstöðugleika. Um þetta eru nær allir sammála, jafnvel forsvarsmenn stéttarfélaganna sjálfra. Engu að síður telja nánast allir hópar að önnur lögmál gildi um sig en aðra og fullyrt að leiðréttinga sé þörf.

Þróun síðustu ára á launamarkaði styður illa við kröfur um leiðréttingar ákveðinna hópa. Á sama tíma bendir flest til þess að launahækkanir langt umfram svigrúm leiði til lítilla breytinga á innbyrðis skiptingu tekna. Hærri nafnlaun fyrir alla skila jafnframt litlum kjarabótum þegar verðgildi hverrar krónu minnkar. Verðbólga, veikara gengi og minni hagvöxtur rýrir samkeppnishæfni landsins og almenn lífsgæði. Slík niðurstaða væri óhagfelld fyrir alla aðila og á skjön við yfirlýst markmið launþegahreyfinga.

Einstrengingsleg og óraunhæf markmið í kjaramálum eru því hvorki launþegum innan tiltekinna stéttarfélaga til hagsbóta né samfélaginu í heild. Það skiptir sköpum að launþegahreyfingar landsins samræmi kröfur sínar og leggi áherslu á kaupmáttaraukningu fremur en nafnlaunahækkanir. Áframhald núverandi vegferðar stéttarfélaga væri skipbrot skynseminnar, enda allir meðvitaðir um afleiðingar hennar.

Án hagvaxtar verður stærri sneið hjá einum að minni sneið hjá öðrum

Umræða yfirstandandi kjaraviðræðna hefur nær eingöngu snúið að skiptingu tekna. Þetta er öfugt við áherslu síðustu samninga, frá ársbyrjun 2014, þar sem unnið var að efnahagslegum stöðugleika og kaupmáttaraukningu. Frá gerð þeirra hafa nær allir hagvísar þróast til betri vegar og er meira til skiptana fyrir alla (mynd 1). Þetta endurspeglast í mikilli kaupmáttaraukningu allra hópa á sama tíma og efnahagslegur stöðugleiki hefur sjaldan verið meiri. Það skýtur því skökku við að launþegahreyfingar vilji víkja af þeirri vegferð.

Ef ná á fram innbyrðis tekjubreytingum á milli ólíkra hópa í gegnum kjarasamninga þarf að ríkja breið sátt um slíkt. Ef svo er ekki munu launahækkanir hjá einum hópi óhjákvæmilega leiða til sambærilegra krafna hjá öðrum. Ekki verður séð að slík sátt ríki um þessar mundir og því eru þær hugmyndir sem forsvarsmenn tiltekinna hópa hafa lagt fram byggðar á óskhyggju fremur en raunsæi.

Hér er farið yfir þrjár sviðsmyndir sem byggja á helstu kröfum sem launþegahreyfingar hafa lagt fram. Greind eru efnahagsleg áhrif þeirra og endanleg áhrif á kaupmátt launþega. Sviðsmyndirnar eru eftirfarandi:

1. Umframlaunahækkanir opinberra starfsmanna
2. Krónutöluhækkun allra innan svigrúms
3. Prósentuhækkun allra umfram svigrúm

1. Umframlaunahækkanir opinberra starfsmanna

Bandalag háskólamanna (BHM) hefur gengið hart fram í kjaradeilu sinni við ríkið undir yfirskriftinni Metum menntun til launa. Fram hefur komið að horft sé til nýlegra samninga við lækna og kennara við mótun launakrafna. Því má áætla að kröfur BHM gangi út frá 20-30% nafnlaunahækkun á næstu þremur árum. Með hliðsjón af kröfu annarra stéttarfélaga um sérstaka hækkun lægstu launa verður að teljast ólíklegt að BSRB fari fram með hóflegri kröfur en sem nemur meðalhækkun aðildarfélaga BHM í yfirstandandi kjaradeilum.

Af ofangreindu má áætla að kröfur stéttarfélaga opinberra starfsmanna séu um launahækkanir til jafns við lækna og kennara en umfram aðra þjóðfélagshópa. Laun vega þungt í opinberum rekstri og námu um þriðjungi opinberra útgjalda árið 2014.[1] Með því að halda öðrum stærðum óbreyttum má sjá hvaða áhrif 20% umframhækkun launa opinberra starfsmanna hefur á afkomu ríkissjóðs og sveitarfélaga (mynd 2).

Að teknu tilliti til áhrifa á útgjöld og tekjur myndi afkoma hins opinbera versna um 46 ma.kr á ári. Til að brúa slíkar launahækkanir þyrfti að skerða þjónustu verulega, segja upp opinberum starfsmönnum eða hækka skatta. Miðað við þær aðhaldsaðgerðir sem hafa átt sér stað frá hruni verður að teljast líklegast að síðasti kosturinn yrði fyrir valinu. Til að glöggva sig á umfanginu má heimfæra nauðsynlegar skattahækkanir á þrjá ólíka skattstofna (mynd 3):

• Tekjuskattur einstaklinga þyrfti að hækka um 18% samanborið við núverandi skattheimtu.
• Virðisaukaskattur þyrfti að hækka um 29% samanborið við núverandi skattheimtu. Þetta samsvarar því að almennt þrep færi úr 24% í 31%.
• Fyrirtækjaskattur þyrfti að ríflega tvöfaldast, úr 20% í 42%.

Í þessum útreikningum hefur ekki verið tekið tillit til þeirra neikvæðu áhrifa sem skattahækkanir hafa á efnahagslífið. Í reynd væru slík áhrif veruleg og myndu draga úr bæði lífskjörum og skatttekjum. Endanlegar skattahækkanir þyrftu því að vera enn hærri en í ofangreindum dæmum. Það má því ljóst vera að hugmyndir um verulega umframhækkun á launum opinberra starfsmanna munu seint njóta breiðs stuðnings almennings.

2. Krónutöluhækkun allra innan svigrúms

Með krónutöluhækkun myndi hlutfallsleg hækkun verða ólík meðal tekjuhópa og dreifing tekna þéttast. Ýmis stéttarfélög á almennum vinnumarkaði hafa því lagt áherslu á krónutöluhækkanir lægstu launa. Þess má geta að sérstakt tillit var tekið til þessara sjónarmiða við gerð síðustu kjarasamninga þar sem lágmarkskrónutöluhækkun var tryggð – óháð launum. Í því tilfelli var krónutöluhækkunin hófleg, en þó nægjanleg til að hækka lægstu laun mest. Hér er gert ráð fyrir að krónutöluhækkunin fullnýti það svigrúm sem til staðar er fyrir launhækkanir, enda hafa þær hugmyndir um krónutöluhækkanir sem lagðar hafa verið fram í yfirstandandi kjaraviðræðum verið mun ríflegri en í síðustu samningum.

Flöt hækkun mánaðarlauna um 65.000 kr. yfir næstu þrjú ár myndi fullnýta það svigrúm sem Seðlabanki Íslands telur vera til staðar fyrir launhækkanir.[2] Hér er því gert ráð fyrir að hækkunin verði minni en 90.000 kr. á mánuði, en sú tala hefur gjarnan verið nefnd í samhengi við markmið um 300.000 kr. lágmarkarkslaun. Þess ber að geta að atvinnurekendur hafa mætt þessum sjónarmiðum með því að leggja til endurskoðun launakerfa með það að markmiði að hækka hlutfall grunnlauna af heildarlaunum. Þeim umleitunum hefur ekki verið vel tekið og stéttarfélög virðast halda fast í kröfur um verulega krónutöluhækkun án breytinga á launafyrirkomulagi.

Launadreifing myndi í upphafi jafnast umtalsvert við slíka krónutöluhækkun (mynd 4). Þannig myndu lágmarkslaun hækka um 30% á meðan tekjuhæsta tíund launþega myndi hækka um 5%. Að teknu tilliti til verðbólguspár yfir tímabilið myndu raunlaun tekjulægstu tíundarinnar hækka um 20% en raunlaun þeirra tekjuhæstu lækka um 2,5%. Tekjulægstu hóparnir myndu því auka hlutdeild sína í heildarlaunum á kostnað þeirra tekjuhærri.

Slík breyting væri vissulega í takt við yfirlýst markmið margra stéttarfélaga. Ólíklegt verður þó að teljast að tekjuhærri einstaklingar myndu sætta sig við lækkun raunlauna líkt og slík krónutöluhækkun myndi skila. Vegna sérhæfðrar menntunar og reynslu er samningsstaða þessara aðila í mörgum tilfellum betri en þeirra tekjulægri. Núverandi krafa BHM um að menntun skuli meta til launa sýnir jafnframt að menntað starfsfólk vill þvert á móti launahækkanir umfram þá launalægstu. Því er líklegasta niðurstaða krónutöluhækkana að hlutfallsleg hækkun lágmarkslauna myndi færast upp allan launastigann. Afleiðing krónutöluhækkana sem fyrst um sinn virðast vera innan svigrúms verður því á endanum prósentuhækkun allra umfram svigrúm.

3. Prósentuhækkun allra umfram svigrúm

Líkt og ofangreind sviðsmynd sýnir er líklegasta niðurstaða verulegrar krónutöluhækkunar launahækkun þvert á hópa umfram það sem verðmætasköpun stendur undir. Þá er vert að benda á í þessu samhengi að þrátt fyrir áherslu stéttarfélaga á hlutfallslega hækkun lægstu launa virðast kröfugerðir þeirra flestra stangast á við þau markmið. Þannig virðist sem hækkun lægstu launaþrepa eigi að færast upp launastigann og skila litlum innbyrðis breytingum.

Hér spilar hlutdeild grunnlauna í heildarlaunum jafnframt stórt hlutverk en í alþjóðlegum samanburði er þessi hlutdeild lág hérlendis vegna hárra álags- og yfirvinnugreiðslna. Þannig hefur m.a. verið bent á að taxtakerfi Starfsgreinasambandsins (SGS) geri ráð fyrir að innan við 250 þúsund króna grunnlaun skili félagsmönnum sambandsins að meðaltali um 430 þúsund króna heildarlaunum. Endurskoðun launakerfa er því óumflýjanleg ef vilji stendur til að hækka lægstu laun umfram önnur laun.

Að því gefnu að slík endurskoðun fari ekki fram munu kröfur stéttarfélaganna upp á tugprósenta launahækkanir lægstu launa ganga þvert yfir alla launahópa. Mat Seðlabanka Íslands á áhrifum slíkra samninga gerir ráð fyrir um 30% nafnlaunahækkunum til að koma í veg fyrir langvinn verkföll. Miðað við verðbólgumarkmið jafngildir hækkunin 20% aukningu raunlauna yfir næstu þrjú ár. Það er sjöfalt meiri hækkun en spá um framleiðnivöxt á sama tíma.

Slík breyting myndi að öðru óbreyttu þurrka út ávöxtun eigin fjár hjá íslenskum fyrirtækjum, og gott betur. Samkvæmt áætlunum Viðskiptaráðs var meðalarðsemi eigin fjár hjá íslenskum fyrirtækjum nálægt 9% árið 2014. Þetta er eðlileg arðsemi, einkum þegar hátt vaxtastig hérlendis er haft í huga. Launahlutfall síðustu ára hefur auk þess hvergi verið hærra en á Íslandi á undanförnum árum.[3] Árið 2014 var launahlutfallið 60%. Ef nafnlaun myndu hækka um 30% færi launahlutfallið upp í 78% og arðsemi eigin fjár yrði neikvæð.[4]

Áhrif mikilla launahækkana koma misharkalega niður á afkomu fyrirtækja. Fjármagnsfrek og skilvirk fyrirtæki væru best í stakk búin til að mæta slíkum hækkunum. Minni og meðalstór fyrirtæki, einkum í mannaflsfrekum greinum, myndu standa verulega höllum fæti. Þau síðarnefndu stæðu því frammi fyrir þremur valkostum; að hækka verð, að segja upp starfsfólki, eða leggja upp laupana. Ljóst má vera að fyrirtæki myndu velja fyrsta kostinn eftir fremsta megni og afleiðingin því aukin verðbólga með tilheyrandi efnahagsskaða.

Betur heima setið en af stað farið

Það blasir við að efnahagslegar afleiðingar óskynsamlegra kjarasamninga væru verulegar. Fyrirtæki gætu ekki annað en mætt slíkum aðstæðum með hækkun vöruverðs eða stórfelldum uppsögnum. Niðurstaðan yrði því verðbólga, atvinnuleysi, minni hækkun raunlauna en ella og aukinn óstöðugleiki. Aðalhagfræðingur Seðlabankans birti nýverið greiningu á efnahagslegu áhrifum sambærilegra samninga og lýst er í þriðju sviðsmyndinni hér að ofan. Óhætt er að segja að sú mynd sem þar er dregin upp sé dökk (mynd 6). Þannig gæti árleg verðbólga hækkað upp í 7% innan tveggja ára, stýrivextir tvöfaldast og gengi krónunnar veikst um 8%.

Fyrirtæki bregðast við hærri launakostnaði og vöxtum með því að draga úr fjárfestingum og segja upp fólki. Niðurstaðan yrði á endanum rýrari lífskjör en ella. Undir þessum kringumstæðum yrði hagvöxtur ársins 2017 einungis um fimmtungur þess sem grunnspá Seðlabankans gerir ráð fyrir.

Áhrifin af þessari þróun væru ekki síst neikvæð fyrir umbjóðendur þeirra stéttarfélaga sem berjast fyrir bættum kjörum þeirra lægst launuðu. Þannig hefur Seðlabankastjóri greint frá því að umframverðbólga kæmi verst niður á tekjulágum þar sem sá hópur er berskjaldaður fyrir auknu atvinnuleysi. Auk þessa myndu tekjulágir líða meira fyrir hækkun vaxta enda ber sá hópur þyngri vaxtabyrði af lánum sínum (mynd 7).

Af þessu er ljóst að þróun næstu ára væri á skjön við markmið stéttarfélaga. Sumir munu vissulega njóta tímabundinna raunlaunahækkana en efnahagslegar hliðarverkanir eru grafalvarlegar. Þeir lægst launuðu eru líklegastir til að missa vinnuna og myndu finna mest fyrir aukinni vaxtabyrði. Óhóflegir kjarasamningar væru því til þess fallnir að draga úr jöfnuði og rýra lífskjör.

Er söguleg þróun í takt við málflutning stéttarfélaga?

Stéttarfélög á almennum vinnumarkaði hafa byggt málflutning sinn á því að þróun síðustu ára hafi verið skjólstæðingum þeirra óhagfelld. Þar er gjarnan vísað til þess að dregið hafi í sundur í innbyrðis launakjörum Íslendinga og það beri að leiðrétta. Þegar þróun síðustu ára er skoðuð kemur í ljós að slíkar fullyrðingar standast ekki nánari skoðun. Jöfnuður tekna hefur aukist en ekki minnkað líkt og haldið er fram. Kaupmáttur lágmarkslauna hefur aukist um 26% frá árinu 2002 en á sama tíma hefur almennur kaupmáttur aukist um 13% (mynd 8). Þá er Ísland jafnframt meðal þeirra ríkja heims þar sem mestur tekjujöfnuður ríkir. Gini-stuðullinn hérlendis er undir meðaltali Norðurlandanna og töluvert lægri en meðaltal ESB ríkja.

Þegar horft er til opinberra starfsmanna er ekki heldur að sjá að leiðréttingar sé þörf (mynd 9). Þannig hafa launakjör þeirra þróast með sambærilegum hætti og á almennum vinnumarkaði þrátt fyrir að starfsöryggi og lífeyrisréttindi þeirra séu þeim mun hagfelldari. Þessi réttindamunur kom skýrt fram á árunum eftir hrun þar sem atvinnuleysi jókst verulega á almennum vinnumarkaði á sama tíma og lífeyrisréttindi flestra voru skert. Aftur á móti hélst fjöldi opinberra starfsmanna óbreyttur og lífeyrisréttindi þeirra með öllu óskert.

Þvert á það sem ætla mætti hefur launaþróun verið óhagfelldust hjá þeim hópum sem minnst hefur farið fyrir í umræðu um kjaramál. Laun iðnaðarmanna, sérfræðinga og tæknimenntaðs starfsfólks hafa hækkað minna en meðallaun á undanförnum árum.[5] Nær útilokað verður að teljast að þessir aðilar sætti sig við að færast enn aftar í röðina.

Það má því segja að hvort sem horft er fram eða aftur í tímann standist málflutningur stéttarfélaga um launamál ekki nánari skoðun. Fullyrðingar um að láglaunafólk eða opinberir starfsmenn hafi setið eftir í launaþróun eru einfaldlega rangar. Um leið eru kröfur um tugprósenta launahækkanir á næstu árum bæði óraunhæfar og líklegar til þess að valda tekjulágum einstaklingum mestum skaða.

Hver er lykill kjarabóta?

Við lausn yfirstandandi kjaradeilna er brýnt að aðilar vinnumarkaðar missi ekki sjónar á því að hagfelld skilyrði fyrir aukinni verðmætasköpun eru eina leiðin til að bæta kjör launþega til lengri tíma litið. Framundan eru krefjandi en spennandi tímar. Stjórnvöld hafa gefið það út með afdráttarlausum hætti að höft verði afnumin innan tíðar. Frjáls viðskipti efla langtímagrundvöll hagvaxtar og kaupmáttaraukningar til muna. Til að hægt verði að nýta tækifæri til vaxtar skiptir lykilmáli að stöðugleiki sé fyrir hendi.

Síðustu árin hefur mikið verið rætt um umgjörð Norðurlandanna hvað viðkemur kjarasamningagerð. Þar er megináhersla lögð á raunlaunahækkanir til lengri tíma (mynd 10). Samkvæmt fyrirkomulagi þeirra byggir svigrúm til launahækkana á stöðu útflutningsgreina hverju sinni. Þá er jafnframt unnið út frá þeirri reglu að launaþróun opinberra starfsmanna fylgi almenna vinnumarkaðnum. Þannig er innra og ytra jafnvægi viðhaldið til lengri tíma og grundvöllur framleiðniaukningar tryggður.

Til að hægt sé að þoka málum hérlendis í þessa átt þurfa stéttarfélög að samræma kröfur sínar betur innbyrðis og einblína á raunlaunahækkanir. Þannig getur minna skilað meiru líkt og þróun síðasta árs ber glögglega vitni. Ef áfram verður barist fyrir tvístruðum hagsmunum mun það leiða til verri útkomu fyrir alla.

Skýr framtíðarstefna stjórnvalda skapar nauðsynlegan jarðveg

Stjórnvöld spila stórt hlutverk í þessu samhengi. Ríkið er viðsemjandi í kjarasamningum við opinbera starfsmenn. Ef ekki er gengið á undan með góðu fordæmi við þá samningagerð getur reynst erfiðara en ella að ná samningum á almennum vinnumarkaði. Bent hefur verið á samninga hins opinbera við kennara og lækna sem frávik frá slíku fordæmi. Stjórnvöldum hefur ekki lánast að útskýra með skýrum hætti í hverju forsendur þeirra verulegu umframhækkana fólust.

Framlag stjórnvalda til væntinga um framtíðina er ekki síður mikilvægt. Grundvöllur kjarasamninga ræðst að stórum hluta af fyrirsjáanleika um framtíðarþróun og samfélagslegri sátt. Hvorugt er uppi á teningnum í dag. Talsverð óvissa ríkir um framtíðarstefnu í málaflokkum sem hafa mikil áhrif á lífsviðurværi fólks, t.a.m. peningamálum, húsnæðismálum, heilbrigðismálum, auðlindamálum og skattamálum. Þá hefur stjórnmálaumræða einkennst af sundurlyndi og mikið skort á samstarf þvert á flokka.

Skortur á stefnufestu og samráði við hagsmunaaðila hefur leitt til þess stór stjórnmálaleg viðfangsefni eru orðin bitbein í kjaraviðræðum. Það er kemur ekki á óvart að aðilar vinnumarkaðarins hafi skoðanir á þessum málum enda hafa aðgerðir stjórnvalda mikil áhrif á hagsmuni umbjóðenda þeirra. Það er engu að síður óraunhæft og óheppilegt að reyna að leysa flókin stjórnmálaleg álitaefni í gegnum samningagerð á vinnumarkaði. Ef breið óánægja ríkir með stefnu stjórnvalda liggur beinna við að breyta þeirri stefnu í gegnum lýðræðislegar kosningar fremur en skaðlega kjarasamninga.

Óraunhæf markmið í kjaramálum eru hvorki umbjóðendum tiltekinna stéttarfélaga til hagsbóta né samfélaginu í heild. Áframhaldandi verkföll og efnahagslegur óstöðugleiki rýra kjör allra. Það er von Viðskiptaráðs að aðilum vinnumarkaðar takist að víkja af þeirri vegferð og þannig afstýra yfirvofandi skipbroti.