Veikindaréttur allt að sjöfaldur hjá hinu opinbera

Veikindaréttur er réttur sem ákvarðaður er í samningum á milli atvinnurekenda og launþega. Hann veitir launþegum rétt á launum frá vinnuveitenda vegna veikinda eða slysa. Afar misjafnt er eftir kjarasamningum hversu ríkur veikindarétturinn er. Þar skiptir mestu máli hvort starfsmaðurinn starfar hjá hinu opinbera eða í einkageiranum.

Veikindaréttur sjöfalt ríkari eftir sex mánuði

Veikindaréttur er mun ríkari hjá hinu opinbera en í einkageiranum (mynd 1). Eftir sex mánuði í starfi hefur opinber starfsmaður 119 daga í veikindarétt sem er sjöfaldur veikindaréttur miðað við einkageirann. Veikindaréttur opinberra starfsmanna eftir 6 mánuði er þá aðeins þremur dögum minni en veikindaréttur starfsmanna í einka­geiranum eftir 5 ár í starfi. [1][2]

Veikindafjarvistir tvöfalt algengari hjá hinu opinbera

Fjarvera opinberra starfsmanna vegna veikinda er tvöfalt algengari en í einkageiranum. Um 6% greiddra vinnustunda opinberra starfsmanna eru vegna veikindafjarvista, samanborið við 3,1% í einkageiranum (mynd 2). Tölur frá Hagstofunni sýna að meðalfjöldi veikindadaga í einkageiranum voru 8 dagar á meðan veikindadagar hjá hinu opinbera voru 16 dagar, eða tvöfalt fleiri. [3]

Yfirlýst markmið með styttingu vinnuvikunnar var m.a. að fækka veikindadögum opinberra starfsmanna, með því að stytta vinnutíma og draga úr álagi. Staðan í Reykjavík bendir til þess að þetta markmið hafi ekki náðst þar sem að fjöldi veikindadaga hefur haldist óbreyttur eftir innleiðingu styttingu vinnuvikunnar. [4] Veikindahlutfall starfsmanna Reykjavíkurborgar nam um 7,5% árið 2024, sem jafngildir um tuttugu dögum í veikindafjarvistir á árinu. [5]*

Umframveikindi kosta 19 milljarða á ári

Þessar auknu fjarvistir vegna veikinda valda miklum kostnaðarauka fyrir hið opinbera. Heildarlaunaútgjöld ríkis og sveitarfélaga voru um 650 milljarðar árið 2024. [6] Út frá því má áætla að beinn árlegur kostnaður hins opinbera vegna veikinda umfram það sem gerist í einkageiranum nemi um 19 milljörðum á ári. Þar af falla til um 4,5 milljarðar hjá Reykjavíkurborg.[7]

Hér er ótalinn óbeinn kostnaður vegna raskana á starfsemi, yfirvinnu annarra starfsmanna, tímabundinna ráðninga og minni framleiðni. Þegar lykilstarfsfólk er fjarverandi skapast álag á samstarfsfólk, þjónustustig lækkar og verkefni tefjast. Umframveikindin eru því ekki aðeins kostnaðarsöm í krónum talið heldur geta þau einnig grafið undan gæðum opinberrar þjónustu. Heildaráhrifin eru því meiri en framangreind upphæð gefur til kynna.

Vinnuskylda í eina viku á ári

Opinberir starfsmenn sem náð hafa 18 ára starfsaldri þurfa einungis að mæta til vinnu í fimm daga til að öðlast veikindarétt í eitt ár (mynd 3). Opinber starfsmaður í þessari stöðu getur því tilkynnt um samfelld veikindaforföll fyrir utan eina viku á ári.

Opinberir starfsmenn sem veikjast í orlofi teljast heldur ekki vera í orlofi þá daga sem þeir eru veikir. Til að starfsmaður í einkageiranum geti nýtt veikindadaga í orlofi þarf viðkomandi að tilkynna vinnuveitenda sínum um veikindin á fyrsta degi þeirra, vera veikur í a.m.k. þrjá daga samfellt og vinnuveitandi hefur jafnframt rétt á að láta lækni vitja starfsmannsins.[8]

Beinum langtímaveikindum í viðeigandi kerfi og jöfnum réttindi

Að mati Viðskiptaráðs eru ekki málefnaleg rök fyrir því að veikindaréttur sé ríkari hjá opinberum starfsmönnum samanborið við einkageirann. Það samrýmist illa grundvallarsjónarmiði um jafnræði að opinberir starfsmenn sitji skör hærra en starfsmenn í einkageiranum á þessu sviði. Þessi mismunur veldur einnig skekkju í opinberri umræðu, þar sem ekki er tekið tillit til hans við samanburð á launakjörum hjá hinu opinbera og í einkageiranum.

Ráðið leggur því til að veikindaréttur opinberra starfsmanna verði færður til jafns við einkageirann. Það er einnig heppilegra fyrirkomulag þegar kemur langtímaveikindum. Þau geta í dag lagst þungt á fjárhag opinberra stofnana en væru þess í stað færð til viðeigandi kerfa, þ.e. örorku- og heilbrigðiskerfisins.