Ganga mætti lengra í fækkun starfsmanna og hagræðingu

Viðskiptaráð tók til umsagnar fjármálaáætlun fyrir árin 2027–2031. Ráðið fagnar áformum um að fækka ríkisstarfsmönnum á komandi ári og að sameina eigi stofnanir á áætlunartímabilinu. Að mati ráðsins mætti þó ganga enn lengra í fækkun starfsfólks og samhliða því draga úr sérréttindum opinberra starfsmanna. Jafnframt er mikilvægt að sameiningaráformum stofnana fylgi skýr hagræðingakrafa.

Viðskiptaráð hvetur stjórnvöld til að skoða ríkisreksturinn með heildstæðum hætti og til að leggja fram metnaðarfyllri áform í eignasölum og hagræðingum. Þannig mætti draga úr skuldasöfnun hins opinbera, lækka vaxtagjöld og minnka umsvif hins opinbera í hagkerfinu.

Að mati ráðsins þarf að:

• Ganga lengra í fækkun ríkisstarfsmanna og draga úr þeim sérréttindum sem þeir njóta
• Fækka ríkisstofnunum enn frekar og setja tölusetta hagræðingarkröfu á hverja sameiningu
• Stofnframlög til almenna íbúðarkerfisins verði afnumin
• Eignir ríkisins verði seldar og fjármunir notaðir til afborgunar á skuldum
• Fallið verði frá þeim skattahækkunum sem eru fyrirhugaðar

Bjartsýnar forsendur draga úr trúverðugleika áætlunarinnar

Til grundvallar fjármálaáætluninni liggur hagspá Seðlabankans, þar sem gert er ráð fyrir að verðbólga verði 2,7% árið 2027 og 2,5% á ári eftir það. Viðskiptaráð gerir athugasemd við áætlun um launaþróun opinberra starfsmanna í ljósi launaþróunar á opinbera markaðnum undanfarin ár. Kauphækkanir hafa verið á bilinu 6–10% frá árinu 2020 og því bjartsýnt að áætla að þær fari ekki umfram 3,5% á ári út áætlunartímabilið.

Þá virðist áætlun um útgjaldavöxt til örorku og málefna fatlaðs fólks ekki taka mið af þeirri fjölgun sem hefur verið í kerfinu á undanförnum áratugum. Öryrkjum og endurhæfingarlífeyrisþegum hefur fjölgað stöðugt frá aldamótum, úr 7,5% af einstaklingum á vinnualdri árið 2000 í 12,7% árið 2024. Því er óraunhæft að áætla að útgjöld til málaflokksins fari lækkandi á árunum 2027 og 2028.

Fækkun starfsmanna jákvæð, en ganga mætti lengra

Viðskiptaráð fagnar áformum sem birtast í áætluninni um 1% fækkun ríkisstarfsmanna á fyrsta ári áætlunarinnar. Ráðið telur þó að ganga mætti enn lengra. Opinberum starfsmönnum fjölgaði um 1.250 manns á milli ára í febrúar síðastliðnum. Launakostnaður er stærsti útgjaldaliður hins opinbera og á meðal OECD ríkja er launakostnaður hins opinbera sem hlutfall af útgjöldum hvergi hærri en á Íslandi.

Hár launakostnaður hins opinbera stafar m.a. af kostnaðarsömum sérréttindum sem opinberir starfsmenn njóta umfram starfsfólk í einkageira — styttri vinnutíma, ríkari veikindarétti, auknu starfsöryggi og lengra orlofi. Samanlagt jafngilda þau 18,6% kauphækkun samanborið við einkageirann. Viðskiptaráð áætlar að ríkari uppsagnarvernd kosti hið opinbera 30 til 50 ma.kr. á ári hverju.

Stofnanasameiningum verður að fylgja hagræðingarkrafa

Gert er ráð fyrir fækkun ríkisstofnana um 15% á kjörtímabilinu (5% hefur þegar verið lögfest). Viðskiptaráð fagnar áformum um fækkun ríkisstofnanna en telur mikilvægt að stjórnvöld setji tölusetta kröfu um hagræðingu sem sameiningar eiga að leiða af sér. Með víðtækari stofnanasameiningum mætti hagræða um 10,7 ma.kr. árlega. Viðskiptaráð hefur mótað 19 tillögur sem myndu fækka stofnunum úr 160 í 68.

Afnema ætti stofnframlög

Viðskiptaráð fagnar því að fallið sé frá fyrirhugaðri 2 ma.kr. hækkun stofnframlaga, en hvetur stjórnvöld til að ganga lengra og afnema stofnframlög. Stofnframlögum er ætlað að stuðla að uppbyggingu niðurgreiddra leiguíbúða í almenna íbúðakerfinu. Tveir þriðju húsnæðisfélaganna sem njóta þessara framlaga eru á vegum þriðja aðila og úthluta íbúðum til eigin félagsmanna. Viðskiptaráð áætlar að umfang þessarar meðgjafar sé á bilinu 64 til 69 ma.kr.

Hallaraus ríkissjóður dugir ekki einn og sér

Jákvæð afkoma hins opinbera er skref til heilla en varast skal þó að einblína eingöngu á afkomu. Gert er ráð fyrir neikvæðum lánsfjárjöfnuði allt tímabil fjármálaáætlunar — lántökur verða umfram afborganir að jafnaði um 88 ma.kr. á ári. Skuldir í krónum talið hækka úr 1.944 ma.kr. árið 2026 í 2.362 ma.kr. árið 2031.

Viðvarandi hallarekstur ríkissjóðs hefur gert það að verkum að vaxtagjöld eru orðin næst stærsti útgjaldaliður hins opinbera. Á tímabili fjármálaáætlunar er gert ráð fyrir að þau nemi 790 ma.kr. — eða um 432 m.kr. á hverjum degi næstu fimm árin. Að mati Viðskiptaráðs ætti að nýta skattfé til að fjármagna opinbera þjónustu, en ekki ósjálfbæra útgjaldaþróun.

Viðskiptaráð telur tilefni til að benda á að svo gott sem engar eignasölur eru áætlaðar á tímabili fjármálaáætlunar. Ráðið leggur til að hlutur ríkisins í 11 félögum að andvirði 508 ma.kr. verði seldur, sem myndi skila 36 ma.kr. hagræði árlega í formi lægri vaxtakostnaðar.

Fjölbreyttar skattahækkanir munu bitna á almenningi

Gert er ráð fyrir að tekjuráðstafanir skili ríkissjóði 25,7 ma.kr. viðbótartekjum árið 2027 — þ.e. skattahækkunum sem nema þeirri fjárhæð. Þær hækkanir virðast eiga að koma fram í frekari skattlagningu á ökutæki og eldsneyti, niðurfellingu á 35% endurgreiðsluhlutfalli vegna vinnu við íbúðarhúsnæði, frekari gjaldtöku á ferðamannastöðum, viðbótarskatti á fjármálafyrirtæki og framlengingu forvarnargjaldsa. Viðskiptaráð leggst gegn frekari skattahækkunum líkt og þessum, sem munu á endanum leggjast þungt á almenning og draga úr kaupmætti.

Viðskiptaráð gerir athugasemd við markmið um að binda gjaldtöku af ökutækjum við ákveðið hlutfall af vergri landsframleiðslu. Stór hluti skattlagningar á eldsneyti er í formi kolefnisgjalds og eðlilegt er að samhliða minni eldsneytisnotkun og hærri hlutdeild hreinorkubíla í bílaflotanum lækki skatttekjur ríkisins af eldsneytisnotkun.

Fjármálafyrirtæki greiða þegar sértæka skatta

Viðskiptaráð leggst gegn fyrirhuguðum skattahækkunum á fjármálafyrirtæki. Þau greiða þegar sértækan fjársýsluskatt af hagnaði og launum og sérstakan bankaskatt. Eiginfjárkröfur eru einnig háar hér á landi samanborið við nágrannalöndin. Aukin skattheimta mun vinna á móti yfirlýstum markmiðum stjórnvalda í húsnæðismálum og rýra kaupmátt lántakenda.

Leyfa ætti forvarnargjaldi að falla niður

Viðskiptaráð leggst jafnframt gegn fyrirhugaðri framlengingu á forvarnargjaldi, sem komið var á til að fjármagna varnir á mikilvægum innviðum vegna eldsumbrota á Reykjanesi. Gjaldinu var ekki ætlað að vera varanlegur skattur heldur tímabundin aðgerð til þriggja ára. Ekki er tilefni til að framlengja skattinn.

Stöðugt endurmat á hlutverki ríkisins nauðsynlegt

Með markvissum aðgerðum til hagræðingar, einföldunar rekstrar og sölu eigna mætti stuðla að hallalausum ríkisrekstri og draga úr skuldabyrði ríkisins til lengri tíma. Nauðsynlegt er að stjórnvöld endurmeti stöðugt hvaða verkefni eigi best heima hjá ríkinu og hver ekki.

Viðskiptaráð leggur til að þingsályktunartillagan verði endurskoðuð með tilliti til ofangreindra athugasemda.