Nauðsynlegt að meta kostnað og ábata loftslagsaðgerða

Viðskiptaráð tók fyrir frumvarp til laga um loftslagsmál (595. mál á 157. löggjafarþingi). Með frumvarpinu, sem felur í sér heildarendurskoðun á núgildandi löggjöf, er stefnt að því að stjórnsýsla loftslagsmála verði efld og skilvirk innleiðing aðgerða tryggð.

Viðskiptaráð er fylgjandi því að lög um loftslagsmál séu endurskoðuð með það fyrir augum að auka skýrleika og meta árangur núverandi stefnu út frá kostnaði og ávinningi aðgerða stjórnvalda í málaflokknum.

Frumvarpið kallar á umtalsverð útgjöld sem þarf að meta

Í frumvarpinu er gert ráð fyrir endurskilgreiningu verkefna stofnana ríkisins í tengslum við loftslagsmál. Þar segir að nýjar stjórnsýslunefndir, svo sem Landsnefnd um vísindastarf vegna loftslagsbreytinga, samhæfingarhópur og framkvæmdahópur um loftslagsaðgerðir, geti kallað á aukin útgjöld.

Í frummati frumvarpsins var þó ekki gert ráð fyrir útgjaldabreytingum og engar líkur taldar á áhrifum á samkeppnisskilyrði. Að mati Viðskiptaráðs er sú niðurstaða óraunhæf, enda ljóst að frumvarpið kalli á umtalsverð útgjöld og aukna umsýslu. Að mati ráðsins ætti að kostnaðarmeta þessi áhrif að fullu áður en málið verður tekið til frekari þinglegrar meðferðar.

Mikilvægt að meta bæði kostnað og ábata loftslagsaðgerða

Viðskiptaráð hefur á undanförnum árum unnið greiningar á efnahagslegum áhrifum loftslagsaðgerða stjórnvalda. Í úttekt ráðsins á aðgerðaráætlun í loftslagsmálum árið 2024 kom fram að um tveir þriðju fyrirhugaðra aðgerða hefðu neikvæð efnahagsleg áhrif, m.a. í formi aukinnar skattheimtu, meiri reglubyrði og hærri útgjalda ríkisins.

Niðurstöðurnar undirstrika mikilvægi þess að bæði kostnaður og ávinningur loftslagsaðgerða sé metinn. Að öðrum kosti er hætta á að íþyngjandi aðgerðir verði innleiddar með takmörkuðum árangri, sem veikja samkeppnishæfni atvinnulífsins og draga úr getu þess til að fjárfesta í grænni lausnum. Mikilvægt er að stjórnvöld skapi atvinnulífinu raunhæft svigrúm til fjárfestinga en forðist óhóflega skattheimtu eða reglubyrði á grundvelli loftslagsmála.

Sérstöðu Íslands og samkeppnishæfni þarf að virða

Samkeppnishæfni Íslands er lykilforsenda grænna umbreytinga hérlendis. Á undanförnum árum hefur Evrópusambandið lagt aukna áherslu á að loftslagsaðgerðir verði útfærðar á þann hátt að neikvæð efnahagsleg áhrif þeirra séu lágmörkuð. Þessi nálgun er sérlega mikilvæg fyrir Ísland, þar sem verðmætasköpun er þegar umhverfisvæn og hlutfall endurnýjanlegrar orku margfalt hærra en innan ESB.

Svigrúm til frekari samdráttar í losun er því minna en annars staðar og hætta á að háleitum markmiðum verði aðeins náð með þyngri byrðum á íslenskt samfélag en annars staðar. Mikilvægt er að stjórnvöld taki mið af þessari sérstöðu Íslands og forðist að setja strangari reglur eða viðbótarkvaðir en tíðkast í samanburðarlöndum. Þess í stað ættu stjórnvöld að nýta það svigrúm sem er til staðar við innleiðingu og sækjast eftir undanþágum frá alþjóðlegum skuldbindingum þar sem því verður við komið.

Jákvætt að kveðið sé á um árangursmat – en þarf að vera í lagatexta

Jákvætt er að í frumvarpinu sé kveðið á um mat á framgangi og árangri aðgerða aðlögunaráætlunar auk áhættu- og viðkvæmnimats fyrir samfélag og atvinnulíf. Í greinargerð segir að loftslagsaðgerðir skuli metnar með tilliti til kostnaðar við innleiðingu og þann loftslagsávinning sem aðgerðin skilar. Ákjósanlegt væri að kveðið væri á um slíkt í lagatexta en ekki eingöngu í greinargerð.

Samráð við atvinnulífið vantar í frumvarpið

Viðskiptaráð gagnrýnir þó að í frumvarpinu sé hvorki kveðið skýrt á um samráð við atvinnulífið við gerð og endurskoðun loftslagsstefnu né að atvinnulífið eigi fulltrúa í loftslagsráði, líkt og raunin er í dag. Slíkt samráð er lykilatriði, bæði vegna sérþekkingar atvinnulífsins á tæknilegum lausnum og vegna efnahagslegra áhrifa loftslagsaðgerða á atvinnulíf.

Þá áréttar Viðskiptaráð að skýrt kostnaðar- og ábatamat fylgi aðgerðaáætlunum. Í núverandi aðgerðaáætlunum hefur slíkt mat verið ófullnægjandi og einungis hluti aðgerða metinn á grundvelli efnahagsáhrifa og ábata aðgerða. Án mats á kostnaði og ávinningi aðgerða er ómögulegt að tryggja gagnsæi, byggja upp breiða samstöðu um nauðsynlegar aðgerðir og liðka fyrir nýjum lausnum.

Að framangreindu virtu leggur Viðskiptaráð áherslu á eftirfarandi atriði:

• Forðast skuli óþarfa útgjaldaaukningu og umsýslubyrði sem dregur úr getu fyrirtækja til grænna fjárfestinga og orkuskipta
• Tekið verði mið af sérstöðu Íslands og samkeppnishæfni atvinnulífs varin
• Lögfest verði að kostnaður og ábati loftslagsaðgerða skuli áætlaður
• Atvinnulífið hafi virka aðkomu að mótun stefnu og aðgerðaáætlana