Fiskeldi fái svigrúm til að komast á legg

Viðskiptaráð hefur tekið til umsagnar frumvarp um lagareldi. Yfirlýst markmið frumvarpsins er að styrkja lagaramma lagareldis og sporna gegn neikvæðum umhverfisáhrifum með því að innleiða jákvæða hvata og skapa þannig traustari grundvöll fyrir verðmætasköpun.

Viðskiptaráð skilaði inn umsögn um málið á fyrri stigum og fagnaði því að stefnt væri að setningu heildstæðrar löggjafar um fiskeldi. Ráðið telur það mikilvægt skref að samræma regluverk um lagareldi í ein heildarlög, enda hefur skortur á heildstæðri og fyrirsjáanlegri lagaumgjörð reynst greininni áskorun. Að mati ráðsins er brýnt að regluverk um útflutningsgreinar sé einfalt, skilvirkt og fyrirsjáanlegt þannig að það styðji við fjárfestingu, nýsköpun og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Þessi afstaða Viðskiptaráðs er hér ítrekuð. Þrátt fyrir það telur ráðið ástæðu til að gera eftirfarandi athugasemdir við frumvarpið.

Gæta þarf hófs í skattheimtu á greinar sem skila engri umframarðsemi

Í fyrsta lagi gerir ráðið athugasemd við áform um álagningu grunnframleiðslugjalds á rekstrarleyfishafa þegar fjárhæð framleiðslugjalds nær ekki tilskyldu lágmarki. Í umsögn ráðsins um málið í Samráðsgátt var tekið undir þörf á endurskoðun á gjaldtöku í atvinnugreininni þannig að hún taki mið af afkomu og dragi ekki úr samkeppnishæfni landsins. Núverandi gjaldtaka miðast við framleitt magn án tillits til kostnaðar eða afkomu. Jákvætt er að með frumvarpinu er í meginatriðum stigið skref í átt að afkomutengdri gjaldtöku.

Í því samhengi gerir ráðið athugasemd við þau nýmæli sem bættust við frumvarpið eftir kynningu þess í Samráðsgátt og fela í sér álagningu grunnframleiðslugjalds, en það er í reynd þyngra en það lágmarksgjald sem upprunalega var lagt til grundvallar í gildandi lögum. Með slíku gjaldi, sem lagt er á óháð rekstrarafkomu, er horfið frá þeirri meginforsendu að gjaldtaka taki mið af afkomu. Gjald þetta mun fyrirsjáanlega leggjast á fyrirtæki þrátt fyrir taprekstur, sem getur haft neikvæð áhrif á fjárfestingar og uppbyggingu greinarinnar. Ráðið gerir jafnframt athugasemdir við innheimtu nýs affallagjalds sem lagt verður á reiknuð afföll í sjókvíaeldi. Þar er í reynd um að ræða skattlagningu á tjón á helstu rekstrareignum fyrirtækja í greininni. Ljóst er að það er ekki síst fyrirtækjunum sjálfum í hag að halda afföllum í lágmarki og því sérlega íþyngjandi að lagður sé sértækur skattur ofan á það tjón sem þegar hlýst af þeim.

Í ljósi þess að fiskeldi á Íslandi hefur á undanförnum árum að stórum hluta verið rekið með tapi er hætta á að fyrirhuguð gjaldtaka dragi úr samkeppnishæfni greinarinnar og hægi á frekari uppbyggingu (mynd 1). Að mati Viðskiptaráðs væri eðlilegra að gjaldtaka miðaðist fyrst og fremst við raunverulega arðsemi þegar rekstur hefur náð stöðugleika, fremur en að leggja á föst lágmarksgjald óháð afkomu. Slík nálgun væri betur til þess fallin að styðja við uppbyggingu greinarinnar og mun þannig skila sér í auknum skatttekjum til framtíðar. Sé greininni ekki veitt svigrúm til að vaxa og fjárfesta til að fullnýta þau leyfi sem fyrirtæki hafa mun uppbyggingin taka lengri tíma og þyngja róðurinn óhóflega á uppbyggingarskeiði greinarinnar.

Verulegar hækkanir sektarfjárhæða og fleiri atvik varða sektum

Viðskiptaráð geldur einnig varhug við þeim hertu viðurlögum sem frumvarpsdrögin gera ráð fyrir vegna brota á skyldum rekstrarleyfishafa og telur miður að ekki hafi verið tekið tillit til fyrri athugasemda við vinnslu frumvarpsins. Í núgildandi lögum er kveðið á um að sektir geti numið allt að 150 milljónum króna, en í frumvarpinu er lagt til að efri mörk sektarfjárhæða verði hækkuð í 500 milljónir króna auk þess sem atvikum sem varða sektum verði fjölgað.

Ráðið minnir á að íslensk lagareldisfyrirtæki starfa á alþjóðlegum samkeppnismarkaði. Að mati ráðsins hafa ekki verið færð nægjanleg rök fyrir svo umfangsmikilli hækkun á hámarki sektarfjárhæða, auk þess sem íþyngjandi ákvarðanir stjórnvalda eiga samkvæmt meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins aldrei að ganga lengra en nauðsyn ber til. Jákvætt er að kveðið sé á um heimild Matvælastofnunar til að ljúka máli með sátt í stað einhliða ákvörðunar um beitingu viðurlaga. Aftur á móti skortir nánari skýringu á því hvenær brot telst ekki meiri háttar þannig að ljúka megi máli með sátt.

Umfangsmikið eftirlit og kröfur um skýrslugjöf

Viðskiptaráð telur að kröfur frumvarpsdraganna um eftirlit og skýrslugjöf séu að sumu leyti úr hófi fram og til þess fallnar að skapa óskilvirkt eftirlitsumhverfi sem geti hamlað starfsemi og samkeppnishæfni rekstrarleyfishafa. Kveðið er á um mánaðarlega skýrslugjöf til Matvælastofnunar auk þess sem stofnuninni er heimilt að krefjast tíðari skýrsluskila ef tilefni er til og henni veitt opin heimild til þess að krefjast frekari upplýsinga. Þá skal rekstrarleyfishafi veita stofnuninni aðgang að upplýsingum og tækjakosti auk óhefts aðgangs til skoðunar og eftirlits.

Mikilvægt er að íslensk fyrirtæki standi ekki verr að vígi en samkeppnisaðilar þeirra. Viðskiptaráð telur að viðbótarkrafa um frammistöðumat í sjókvíaeldi sem skilyrði fyrir endurnýjun rekstrarleyfis feli enn í sér íþyngjandi kröfur umfram það sem tíðkast í öðrum atvinnugreinum og bendir á að um séríslenska kröfu sé að ræða sem getur haft fælandi áhrif á fjárfestingu. Þótt eftirlit sé mikilvægt til að tryggja traust til greinarinnar verður það að vera í réttu hlutfalli við áhættu. Í því sambandi bendir ráðið þó á að stigin hafi verið skref í rétta átt frá fyrra frumvarpi um lagareldi sem lagt var fram á Alþingi árið 2023 og hvetur til þess að áfram verði unnið að einföldun og samræmingu eftirlits.

Framtíð fiskeldis háð fyrirsjáanlegu regluverki og hófstilltri gjaldtöku

Lagareldi hefur á skömmum tíma orðið að mikilvægri stoð í íslensku efnahagslífi. Heildarframleiðsla fiskeldisafurða nam tæpum 54,8 þúsund tonnum árið 2024, sem jafngildir um 10% aukningu frá fyrra ári. Útflutningsverðmæti greinarinnar námu 53,8 milljörðum króna, þar af um 47,7 milljörðum króna vegna laxaafurða. Um 900 manns starfa nú í greininni og hefur hún vaxið hratt á síðustu árum.

Viðskiptaráð leggur áherslu á að framtíð fiskeldis á Íslandi er að miklu leyti háð því að regluverk og stjórnsýsla séu skýr og fyrirsjáanleg og að gjaldtöku sé stillt í hóf. Þannig geta fyrirtæki í greininni sótt sér fjármögnun, tekið ákvarðanir um fjárfestingar og rekstur og staðið jafnfætis samkeppnisaðilum sínum á erlendri grundu.