Tugmilljarða kostnaður vegna úreltrar uppsagnarverndar

Viðskiptaráð þakkar fyrir tækifærið til að koma á framfæri umsögn um ofangreint frumvarp. Með frumvarpinu er boðað að afnumin verði áminningarskylda sem undanfari uppsagnar annars vegar og lausnar um stundarsakir hins vegar. Þá felur frumvarpið í sér breytingar á ákvæðum starfsmannalaga um setningu í embætti o.fl. Ráðið skilaði inn umsögn um málið í Samráðsgátt og vísar til hennar. [1]

Viðskiptaráð fagnar frumvarpinu og telur það fela í sér þarft og tímabært skref í þá átt að jafna aðstæður milli opinbera og almenna vinnumarkaðarins, tryggja opinberum starfsmönnum öruggt starfsumhverfi og bæta opinbera þjónustu með því að veita stjórnendum nauðsynlegan sveigjanleika þegar kemur að starfsmannahaldi. Ráðið vill koma eftirfarandi á framfæri:

• 54% almennings og 48% opinberra starfsmanna vilja afnema áminningarskyldu, en aðeins 23% almennings og 32% opinberra starfsmanna eru andvíg
• Áminningarskyldan hefur verið nær óbreytt frá innleiðingu árið 1954 og tekur ekki mið af því að hlutverk ríkisins og störf þess hafa breyst að eðli síðan þá
• Meirihluti stjórnenda hins opinbera telur áminningarskyldu vinna gegn skilvirkum rekstri og að erfitt sé að beita áminningum
• Svokallaðir svartir sauðir, sem sitja í skjóli aukinnar uppsagnarverndar, kosta hið opinbera 30-50 ma. kr. árlega samkvæmt áætlun ráðsins
• Viðskiptaráð telur rétt að ganga lengra en gert er í frumvarpinu og afnema einnig vernd stjórnsýslulaga fyrir meginþorra opinberra starfsmanna. Slík vernd ætti aðeins að ná til embættismanna og æðstu stjórnenda.

Bæði almenningur og opinberir starfsmenn hlynntir afnámi

Um helmingur almennings og starfsmanna hins opinbera styðja afnám áminningarskyldunnar (mynd 1). Í könnun Maskínu um viðhorf til afnáms áminningarskyldu sem undanfara uppsagnar ríkisstarfsmanna kom í ljós að 54% almennings og 48% opinberra starfsmanna voru hlynntir afnáminu. Aðeins 23% almennings og 32% starfsmanna hins voru andvígir afnámi áminningarskyldunnar.

Afnám áminningarskyldu tímabært

Rík uppsagnarvernd opinberra starfsmanna kemur í veg fyrir að hægt sé að taka á ófullnægjandi frammistöðu eða brotum í starfi með fullnægjandi hætti. Gera þarf stjórnendum hins opinbera kleift að bregðast við slíkum tilvikum og samhliða auka möguleika þeirra til þess að umbuna starfsfólki fyrir góða frammistöðu. 

Núgildandi lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem kveðið er á um að ekki megi segja upp starfsmanni án þess að hann hafi fyrst verið áminntur og fengið að bæta ráð sitt torvelda málsmeðferð varðandi starfslok opinberra starfsmanna og hafa ítrekað reynst hindrun í þeirri vegferð. Í framkvæmd hafa reglurnar leitt til þess að þrátt fyrir að misbrestir eða brot séu staðfest af dómstólum eru uppsagnir dæmdar ólögmætar sökum strangra lagaákvæða um áminningarskyldu og ríkinu í kjölfarið gert að greiða starfsmanninum skaðabætur. 

Þegar lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna voru sett árið 1954 voru opinberir starfsmenn fyrst og fremst embættismenn, en í dag er algengast að þeir sinni þjónustustörfum sambærilegum þeim sem tíðkast í einkageiranum, til dæmis sérfræðistörfum, í fræðslu, afgreiðslu, þjónustu eða umönnun. Reglur um áminningar og uppsagnir hafa þó í meginatriðum staðið óbreyttar þrátt fyrir að opinberir starfsmenn séu margfalt fleiri nú en árið 1954 og samsetning starfa þeirra sé önnur.

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2011 segir eftirfarandi:  

„Full ástæða [er] til að endurmeta út frá almannahagsmunum sem og reynslunni af áminningarreglunum og stjórnsýslulögunum hvort ekki sé tímabært að breyta þeim. Þau rök sem færð hafa verið fyrir réttarverndinni eiga ekki við um ýmis störf innan ríkisgeirans. Þessi störf, t.d. störf innan heilbrigðis- og menntakerfanna, eru þess eðlis að ekki verður talin hætta á að viðkomandi starfsmenn verði beittir pólitískum þrýstingi í starfi.“ 2 

Stjórnendur hjá ríkinu fylgjandi breytingum

Ríflega tveir af hverjum þremur stjórnendum hjá hinu opinbera telja framkvæmd áminninga og uppsagna flókna og því sé erfitt að beita því úrræði (mynd 2). Þá telur meirihluti þeirra lögin vinna gegn því að stofnanir starfi innan fjárheimilda og rúmlega helmingur að starfsmannalögin vinni gegn skilvirkni í rekstri ríkisins.

Í núverandi mynd stendur lagaramminn um uppsagnir opinberra starfsmanna gegn eðlilegum sveigjanleika í rekstri ríkisins og vinnur gegn því að stjórnendur þess geti nýtt skattfé með sem árangursríkustum hætti. Afnám uppsagnarverndarverndar myndi veita nauðsynlegt svigrúm til að bregðast við ef starfsmaður bregst starfsskyldum sínum eða brýtur af sér í starfi.  Sá mikli meirihluti opinberra starfsmanna sem sinnir störfum sínum af heilindum og alúð á skilið heilbrigt starfsumhverfi þar sem „svartir sauðir“ skemma ekki fyrir. Á það ekki síður við um þá sem reiða sig á góða þjónustu frá hinu opinbera. 

Kostnaður vegna uppsagnarverndar hleypur á tugum milljarða

Viðskiptaráð áætlar að ríkari uppsagnarvernd opinberra starfsmanna kosti ríki og sveitarfélög 30 til 50 ma. kr. á ári (mynd 3). Annars vegar eru bein neikvæð áhrif af verndinni, sem endurspeglast í minni afköstum þeirra „svörtu sauða“ sem ekki er hægt að skipta út fyrir hæfara starfsfólk áætluð 3-4% á framleiðni á ársgrundvelli. Hins vegar eru óbein áhrif, sem endurspeglast í neikvæðum áhrifum á vinnustaðinn í heild og valda brotthvarfi starfsfólks áætluð 2-3%.

Þrátt fyrir að með frumvarpinu sé stigið veigamikið skref í rétta átt væri að mati ráðsins rétt að nýta tækifærið við breytingar á lögunum og afnema umframvernd opinberra starfsmanna þegar kemur að starfslokum. Að mati Viðskiptaráðs ætti umframvernd einungis að ná til embættismanna og æðstu stjórnenda og takmarkast við vernd stjórnsýslulaga án sérstakrar áminningarskyldu starfsmannalaga (mynd 4). Frumvarp þess efnis var lagt fram á 130. löggjafarþingi af þáv. fjármálaráðherra en náði ekki fram að ganga.4 Engin rök standa til þess að starfsmenn hjá hinu opinbera, umfram embættismenn og æðstu stjórnendur, njóti ríkari verndar umfram starfsmenn á almennum vinnumarkaði.

Af framangreindu er ljóst að ákvæði starfsmannalaga um uppsagnarvernd opinberra starfsmanna eru tímaskekkja og nauðsynlegt að afnema hana í núverandi mynd. Frumvarpið er að mati ráðsins jákvætt fyrsta skref í þá átt.

Viðskiptaráð hvetur til þess að frumvarpið nái fram að ganga með fyrirvara um framangreindar athugasemdir.