Hagræðingarkrafa og útvistun fylgi sameiningu stofnana

Viðskiptaráð hefur tekið til umsagnar drög að frumvarpi til laga um sameiningu Matvælastofnunar, Fiskistofu og Verðlagsstofu skiptaverðs sem lagt var fram til kynningar í samráðsgátt stjórnvalda 5. febrúar sl. af hálfu atvinnuvegaráðherra.

Með frumvarpinu er lagt til að sett verði á fót ný stofnun á sviði matvælaframleiðslu og fiskveiða sem á m.a. að tryggja skilvirkt, árangursríkt og óhlutdrægt opinbert eftirlit með matvælum. Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur í formlegu áminningarbréfi bent á að fyrirkomulag matvælaeftirlits á Íslandi standist ekki kröfur EES-samningsins. Frumvarpinu er meðal annars ætlað að bregðast við ábendingu ESA um að núverandi kerfi tryggi ekki skilvirka samræmingu milli opinberra eftirlitsaðila og að úrræði skorti fyrir miðlægar stofnanir til að koma á samræmdu eftirlitskerfi.

Viðskiptaráð fagnar markmiðum frumvarpsdraganna um aukna skilvirkni matvælaeftirlits með sameiningu þriggja stofnana í eina. Viðfangsefni stofnananna eru um margt eðlislík og tækifæri til samþættingar og samstarfs því fjölmörg. Ber þar helst að nefna tækifæri til heildstæðrar nálgunar á sviði leyfisveitinga og eftirlits með matvælaframleiðslu og fiskveiðum, en sameiningin skapar kjöraðstæður til að samræma verklag og ferla í því tilliti. Sú staðreynd að starfsstöðvar stofnananna eru reknar á svipuðum stöðum á landinu býður jafnframt upp á augljós samlegðartækifæri. Sem fyrr ræður útfærsla sameininganna þó úrslitum um það hvort markmið þeirra náist og Viðskiptaráð brýnir fyrir stjórnvöldum að láta hagræðingarkröfu fylgja með sameiningum, líkt og þeirri sem er hér fyrirhuguð. Augljóst er að hin sameinaða stofnun ætti að fela í sér umtalsvert hagræði. Verði sú hagræðing sem af sameiningunni hlýst aftur á móti nýtt til að auka við verkefni stofnunarinnar væri um útvíkkun á framkvæmdavaldinu að ræða en ekki hagræðingu.

Þá hvetur ráðið til þess að heimild 5. gr. frumvarpsdraganna til útvistunar afmarkaðra verkefna og framkvæmdar eftirlits verði nýtt sem frekast er unnt. Stjórnsýsluþáttur eftirlitsins yrði þá áfram í höndum ríkisstofnunarinnar, en faggiltir skoðunaraðilar myndu sjá um framkvæmd eftirlitsins. Þannig mætti skapa forsendur til að þróa eftirlitsaðferðir með þeim hætti að óhagræði eftirlitsskyldra aðila sé lágmarkað án þess að dregið sé úr kröfum um öryggi og vernd. Þetta fyrirkomulag myndi jafnframt gefa einkaaðilum tækifæri til að setja á fót eigin rekstur og keppa sín á milli, sem myndi tryggja aukna sérhæfingu og hagkvæma framkvæmd eftirlitsins.

Ávinningur þess að fela faggildum aðilum framkvæmd eftirlits getur verið mikill. Dæmi um slíkt er öryggiseftirlit með bifreiðum sem var til ársins 1989 aðeins í höndum Bifreiðaeftirlits ríkisins. Árið 1995 var framkvæmd eftirlitsins gefin frjáls og í kjölfarið hófu einkareknar skoðunarstofur að sinna eftirlitinu. Stjórnsýsluþáttur eftirlitsins var áfram á vegum opinberrar stofnunar, sem í dag er Samgöngustofa. Í dag eru fjórar starfandi einkareknar faggiltar skoðunarstofur sem sinna eftirliti með öryggi bifreiða um allt land á farsælan hátt.

Að framangreindu virtu hvetur Viðskiptaráð til þess að frumvarpið nái fram að ganga og að framkvæmd eftirlitsins verði útvistað til faggiltra skoðunaraðila samhliða þeirri stjórnsýslulegu endurskipulagningu sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Loks ítrekar ráðið mikilvægi þess að hagræðing sem hlýst af fyrirhugaðri sameiningu skili sér í formi lægri rekstrarkostnaðar en verði ekki nýtt til að þenja út starfsemi stofnunarinnar.