Tangarhald á lífæð samfélagsins

Deila Icelandair og flugmanna hefur ekki farið framhjá neinum. Hún snýst ekki aðeins um kjör flugmanna heldur stærra álitaefni: hvort fámennur hópur eigi að geta haft tangarhald á einni mikilvægustu lífæð íslensks samfélags.

Lífæð Íslands til umheimsins

Tilvist öflugs og áreiðanlegs flugfélags sem tengir Ísland við umheiminn er forsenda þess að íbúar landsins búi við sambærileg lífsgæði og í öðrum vestrænum ríkjum. Án sterkra flugtenginga verður Ísland einangraðra, lífskjör verri og tækifæri fólks færri. Þegar starfsemi félags eins og Icelandair raskast er það því ekki einkamál fyrirtækisins og starfsstétta þess heldur þjóðhagslegt hagsmunamál.

Undanfarnar vikur hefur Icelandair þurft að fella niður fjölmargar flugferðir vegna áhafnarskorts. Félagið hefur sakað flugmenn um ólögmætar aðgerðir og sagt vandann meðal annars stafa af því að flugmenn hafi skyndilega hætt að selja frídaga sína. Formaður Félags íslenskra atvinnuflugmanna hefur hafnað því og sagt vandann liggja í mönnun og flugáætlun Icelandair.

Hver sem skýringin er blasir við að kerfið er óheilbrigt. Fámenn starfsstétt getur haft úrslitaáhrif á rekstur félags sem þjóðarbúið allt treystir á.

Tangarhald fárra aðila

Kjarninn í málinu eru svokölluð forgangsréttarákvæði. Það eru ákvæði í kjarasamningum sem tryggja félagsmönnum tiltekins stéttarfélags forgang að störfum hjá ákveðnum vinnuveitanda eða á tilteknu starfssviði. Í framkvæmd geta þau þýtt að fyrirtæki hafi ekki heimild til að ráða hæft fólk til starfa nema það falli innan viðkomandi stéttarfélag.

Slík ákvæði búa til lokuð kerfi. Aðgangur að störfum ræðst þá ekki aðeins af hæfni, reynslu og þörfum fyrirtækisins, heldur einnig af aðild að tilteknu stéttarfélagi. Það veitir fámennum hópi óeðlilega sterka stöðu gagnvart fyrirtæki sem gegnir lykilhlutverki í íslensku hagkerfi.

Eðlileg réttindi launafólks eru eitt. Samningsbundið tangarhald yfir störfum hjá lykilfyrirtæki í þjóðarbúskapnum er annað. Stéttarfélög eiga að verja hagsmuni félagsmanna sinna, en þau eiga ekki að geta lokað vinnumarkaði þannig að aðrir eigi ekki raunhæfan möguleika á störfum nema þeir lúti valdi tiltekins félags.

Félagafrelsi og danska fordæmið

Hér er um að ræða grundvallarspurningu um félagafrelsi, sem er stjórnarskrárvarinn réttur. Ef einstaklingur þarf að vera í tilteknu stéttarfélagi til að eiga möguleika á starfi, þá er félagafrelsið ekki raunverulegt. Það dugar ekki að segja að enginn sé formlega neyddur til að ganga í félag ef fólk er í reynd útilokað frá störfum nema svo sé.

Danir hafa þegar gengið í gegnum þessa umræðu. Mannréttindadómstóll Evrópu komst árið 2006 að þeirri niðurstöðu að ákvæði þar sem aðild að ákveðnu stéttarfélagi var í reynd skilyrði fyrir ráðningu eða áframhaldandi starfi brytu gegn 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Í frumvarpi sem lagt hefur verið fram á Alþingi um félagafrelsi á vinnumarkaði er vísað til þess að forgangsréttarákvæði megi leggja að jöfnu við skylduaðild eða útilokunarákvæði. Þar kemur einnig fram að Danmörk hafi bannað slík ákvæði í kjölfar dómsins og að Ísland sé meðal þeirra fáu ríkja þar sem slík ákvæði hafi verið látin viðgangast.

Alþingi bregðist við

Það á ekki að vera hlutverk Alþingis að taka afstöðu með Icelandair gegn flugmönnum eða flugmönnum gegn Icelandair í kjaradeilu. En það er hlutverk Alþingis að tryggja að lög og kjarasamningar á Íslandi samrýmist stjórnarskrárvörðu félagafrelsi, heilbrigðri samkeppni og almannahagsmunum. Alþingi ætti að setja lög sem fella forgangsréttarákvæði úr gildi í íslenskum kjarasamningum.

Þegar forgangsréttarákvæði sem veitir einum hópi svo sterka stöðu að hann getur haft úrslitaáhrif á rekstur fyrirtækis sem er hluti af þjóðarinnviðum þá er kerfið komið úr jafnvægi. Þá er ekki lengur verið að verja eðlileg réttindi launafólks, heldur skapa óeðlilegt ástand sem skaðar neytendur, atvinnulíf og samfélagið allt. Lífæð Íslands við umheiminn má ekki vera háð tangarhaldi örfárra aðila.

Björn Brynjúlfur Björnsson, framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs

Greinin birtist fyrst á Vísi, 29. maí 2026.