Ísland fellur um sjö sæti í samkeppnishæfni á milli ára

Ísland situr nú í 22. sæti í samkeppnishæfni árið 2026 og fellur um sjö sæti á milli ára samkvæmt úttekt IMD á samkeppnishæfni 70 ríkja. Úttektin er ein sú umfangsmesta sinnar tegundar og metur getu ríkja til að skapa verðmæti og standa undir góðum lífskjörum til lengri tíma litið.

Mesta lækkun Íslands frá árinu 2010

Samkeppnishæfni Íslands fellur um sjö sæti milli ára og fer úr 15. sæti niður í 22. sæti (mynd 1). Ísland hefur ekki mælst lægra í úttektinni í níu ár, eða síðan árið 2017. Samkeppnishæfni Íslands hefur aukist frá árinu 2010 og sótt á önnur Norðurlönd, sem hafa jafnan mælst meðal samkeppnishæfustu ríkja heims. Þrátt fyrir mikla lækkun milli ára ber ekki mikið í milli Íslands og annarra Norðurlanda, þar sem samkeppnishæfni þeirra er að dragast saman sömuleiðis. Þannig lækkar Finnland um 5 sæti, Noregur um 6 sæti, Svíþjóð um 1 sæti og Danmörk lækkar um 2 sæti.

Singapúr orðið samkeppnishæfasta ríki heims

Singapúr er nú samkeppnishæfasta ríki heims og tekur það sætið af Sviss, sem var efst á lista árið 2025 (mynd 2). Hong Kong skipar annað sæti listans og hækkar um eitt sæti milli ára. Sviss er í þriðja sæti og fellur um tvö sæti milli ára. Á eftir Sviss koma svo Taívan í fjórða sæti og Sameinuðu arabísku furstadæmin í fimmta sæti.

Ísland skipar sér í 22. sæti yfir samkeppnishæfustu ríki heims. Fyrir ofan Ísland eru m.a. Suður-Kórea í 21. sæti og Barein í 20. sæti. Á eftir Íslandi koma Þýskaland í 23. sæti, sem fellur um fjögur sæti milli ára, og Bretland í 24. sæti, sem hækkar um fimm sæti frá því í fyrra.

Í ár reka svo Namibía og Venesúela lestina yfir samkeppnishæfustu ríkin í úttekt IMD. Namibía er í næst neðsta sæti, líkt og í fyrra, með 28 stig af 100 mögulegum. Venesúela vermir botninn líkt og undanfarin tvö ár með einungis 22 stig.

Ísland lækkar í öllum meginþáttum samkeppnishæfni

Ísland lækkar í öllum fjórum meginþáttum samkeppnishæfni á milli ára, um á bilinu 4 til 9 sæti. Mest lækkar Ísland í efnahagslegri frammistöðu, þar sem við förum úr 52. sæti í 61. sæti. Best gekk á þeim mælikvarða árið 2016 þegar Ísland var þar í 29. sæti. Ísland lækkar um fimm sæti þegar horft er til skilvirkni atvinnulífsins og samfélagslegra innviða, en um fjögur sæti í skilvirkni hins opinbera. Ísland stendur þó enn hlutfallslega vel á þessum þremur síðastnefndu mælikvörðum, þrátt fyrir lækkunina.

Til lengri tíma hefur bætt samkeppnishæfni Íslands undanfarin 15 ár einkum skýrst af miklum framförum í tveimur af fjórum meginþáttum úttektarinnar. Annars vegar skilvirkni hins opinbera, sem hefur hækkað um 26 sæti yfir tímabilið. Hins vegar í skilvirkni atvinnulífs, sem hefur hækkað um 18 sæti yfir sama tímabil. Ísland stendur enn vel þegar kemur að samfélagslegum innviðum, þrátt fyrir að hafa lækkað um 8 sæti frá árinu 2010.

Vinnumarkaður, atvinnustig og stofnanaumgjörð atvinnulífs valda mikilli lækkun

Samkeppnishæfniúttekt IMD byggir á fjórum meginþáttum sem hver samanstendur af fimm undirþáttum. Hver þessara 20 undirþátta samanstendur síðan af undirliðum sem eru samtals um 300 talsins. Heildareinkunn landa á mælikvarðanum fæst loks með því að vigta alla 20 undirþættina jafnt.

Vinnumarkaður er sá undirþáttur þar sem Ísland lækkar mest í á milli ára. Ísland færist þar úr 20. sæti í 48. sæti, en þar vegur þyngst minni samkeppnishæfni í launum sérhæfðs vinnuafls annars vegar og iðn- og sérmenntaðra hins vegar, auk lakara framboðs á starfsþjálfun og minna framboðs af erlendu háskólamenntuðu vinnuafli. [1]

Þegar horft er til atvinnustigs er það einkum aukið atvinnuleysi sem veldur því að Ísland fellur um 15 sæti á mælikvarðanum. Staða Íslands batnar þegar horft er til langtímaatvinnuleysis og einnig þátttöku ungra í samfélaginu, en einn undirliður mælir hlutfall einstaklinga á aldrinum 15-24 ára sem eru ekki í námi, vinnu eða starfsþjálfun. Það hlutfall er lægst á Íslandi.

Í stofnanaumgjörð eru það einkum gengissveiflur, aðlögunarhæfni stefnu stjórnvalda og skriffinnska sem valda lækkun á þeim undirþætti. Rétt er að geta þess að lækkun vegna aukinna gengissveiflna skýrist að nær öllu leyti af því að í fyrra mæltist krónan stöðugri en evran og þ.a.l. var Ísland fyrir ofan öll þau lönd sem nota evru, en í ár mælist krónan óstöðugri en evran og því færumst við niður fyrir öll þau lönd sem nota evru.

Fjórar tillögur til bættrar samkeppnishæfni

Viðskiptaráð hefur mótað tillögur í fjórum áhersluflokkum sem allar myndu bæta samkeppnishæfni Íslands til lengri tíma litið og þannig auka hagsæld (mynd 5):

• Fjármál hins opinbera: Stjórnvöld auki aðhald í rekstri ríkisins, lækki skuldir og minnki þannig vaxtagjöld. Ríkissjóður dragi einnig úr skuldabyrði sinni með eignasölum. Átak í opinberum fjármálum myndi leiða til lægri verðbólgu og vaxta.
• Skattar: Með því að draga úr útgjöldum má skapa svigrúm til þess að lækka skatta. Það myndi hafa jákvæð áhrif á hvata til verðmætasköpunar, sem eykur fjárfestingu og framleiðslu í hagkerfinu.
• Leikreglur: Með afnámi viðskiptahindrana, einfaldara regluverki og bættri umgjörð í samkeppnismálum gætu stjórnvöld stuðlað að auknu vöruúrvali og samkeppni hér á landi.
• Erlend fjárfesting: Stjórnvöld liðki sérstaklega fyrir erlendri fjárfestingu í gegnum einfaldara regluverk og skilvirkt eftirlit. Það myndi tryggja bætt aðgengi að fjármagni, aukinn þekkingarflutning til landsins og bætt lánakjör.

Viðauki: Könnun IMD

Skilvirkni atvinnulífsins meiri á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum

Ísland stendur framar öðrum Norðurlöndum þegar kemur að skilvirkni atvinnulífsins (mynd 6), en aftar í öðrum meginþáttum. Ísland er einu sæti ofar en önnur Norðurlönd í skilvirkni atvinnulífsins, en þar vega þyngst hærri einkunn í viðhorfi og gildismati og stjórnarháttum. Önnur Norðurlönd eru samkeppnishæfari þegar kemur að framleiðni og skilvirkni atvinnulífsins, fjármögnun og vinnumarkaði. Í tilfelli skilvirkni hins opinbera þá er Ísland 10 sætum fyrir neðan önnur Norðurlönd. Þrátt fyrir það er skattastefna á Íslandi samkeppnishæfari en á öðrum Norðurlöndum, en samfélagsleg umgjörð, viðskiptalöggjöf, opinber fjármál og stofnanaumgjörð eru metin samkeppnishæfari á öðrum Norðurlöndum.

Ísland er 11 sætum fyrir neðan önnur Norðurlönd í samfélagslegum innviðum, en þar skora Norðurlöndin að Íslandi meðtöldu jafnan mjög hátt. Ísland stendur öðrum Norðurlöndum framar þegar kemur að vísindalegum innviðum og heilsu og umhverfi, en er ósamkeppnishæfari þegar horft er til tæknilegra innviða, menntunar og grunninnviða. Ísland er 29 sætum fyrir neðan önnur Norðurlönd í efnahagslegri frammistöðu og raðast fyrir neðan þau í öllum undirþáttum að atvinnustigi undanskildu.

Um samkeppnishæfniúttekt IMD viðskiptaháskólans í Sviss

IMD viðskiptaháskólinn í Sviss hefur starfrækt rannsóknarstofnun um samkeppnishæfni þjóða heims frá árinu 1989. Stofnunin metur árlega samkeppnishæfni um 70 landa með það að leiðarljósi að gefa stjórnvöldum, fyrirtækjum og stofnunum upplýsingar um styrkleika og veikleika hagkerfanna. Viðskiptaráð hefur annast úttektina fyrir hönd Íslands frá því að landið tók fyrst þátt árið 2004.

IMD vinnur úttektina í samstarfi við stjórnvöld og félagasamtök þátttökuríkja. Hún byggir á fjórum meginþáttum og samanstendur af yfir 300 undirliðum, en tveir þriðju þeirra eru í formi gagna sem safnað er af IMD og samstarfsaðilum í hverju ríki fyrir sig (mynd 7). Þriðjungur byggir á alþjóðlegri stjórnendakönnun sem um 6.200 stjórnendur fyrirtækja og annarra samtaka taka þátt í.