Á gulu spjaldi

Heimsmeistaramótið í knattspyrnu stendur nú yfir þar sem þjóðir heims keppast um heimsmeistaratitilinn. Á vellinum skiptir öllu máli að vera vel undirbúin, búa yfir sterkri liðsheild, vera með gott leikplan og geta brugðist hratt við þegar leikurinn breytist. Þjóðir keppa þó ekki eingöngu á knattspyrnuvellinum. Á hverjum degi eigast þær einnig við í alþjóðlegri samkeppni um fjárfestingu, hæft starfsfólk og lífskjör.

Þegar lið fær gult spjald er það viðvörun um að það þurfi að endurskoða sína stöðu og taktík. Ný samkeppnishæfniskönnun IMD-háskólans í Sviss árið 2026 er gult spjald fyrir Ísland. Landið fellur um sjö sæti á milli ára og situr nú í 22. sæti af 70 ríkjum. Það er versta staða Íslands síðan árið 2017 og vekur eðlilega upp spurningar um hvað betur má fara.

Úttekt IMD byggir á fjórum meginþáttum: efnahagslegri frammistöðu, skilvirkni hins opinbera, skilvirkni atvinnulífsins og samfélagslegum innviðum. Ísland lækkar í öllum fjórum þáttum á milli ára og er jafnframt neðst Norðurlandanna í þremur þeirra. Aðeins í skilvirkni atvinnulífsins er Ísland fyrir miðju. Mælingin byggir á fjölmörgum hagstærðum auk mats stjórnenda í atvinnulífinu og gefur því víðtæka mynd af stöðu samkeppnishæfni einstakra ríkja í alþjóðlegu samhengi.

Vinnumarkaður tapar samkeppnishæfni

Vinnumarkaður er sá undirþáttur þar sem Ísland lækkar mest á milli ára, úr 20. sæti í 48. sæti. Skýrslan bendir til þess að Ísland standi frammi fyrir áskorunum við að laða að erlenda sérfræðinga og byggja upp þann mannauð sem nauðsynlegur er fyrir þekkingar- og tæknidrifna atvinnustarfsemi framtíðarinnar.

Laun eru sömuleiðis há hér á landi í alþjóðlegum samanburði. Til lengri tíma litið verður launaþróun og framleiðni hins vegar að haldast í hendur; ef launakostnaður vex hraðar en framleiðni veikist samkeppnisstaða fyrirtækjanna og þar með hagkerfisins alls.

Þung stjórnsýsla kostar

Niðurstöðurnar staðfesta það sem margir í atvinnulífinu hafa bent á um nokkurt skeið: umgjörð stjórnvalda styður ekki nægilega vel við atvinnulífið. Ísland fellur um tíu sæti í undirþættinum stofnanaumgjörð og ber þar hæst íþyngjandi regluverk og skriffinnska, sem er fremur til þess fallin að hamla samkeppnishæfni atvinnulífsins fremur en að hafa hvetjandi áhrif. Aukinheldur er bent á að stjórnvöld bregðist seint við breyttum efnahagslegum aðstæðum. Það er áhyggjuefni enda skiptir skilvirkni hins opinbera ekki síður máli þegar kemur að samkeppnishæfni ríkja.

Rétt ber að geta þess að þróun gengissveiflna hefur einnig áhrif til lækkunar á þennan undirþátt. Sú staðreynd skýrist að nær öllu leyti af því að í fyrra mældist krónan stöðugri en evran og þar af leiðandi var Ísland fyrir ofan öll þau lönd sem nota evru eða tengjast henni með einhverjum hætti. Í ár mælist krónan hins vegar óstöðugri en evran og því féll Ísland um þónokkur sæti í þeim málaflokki.

Tækifæri í erlendri fjárfestingu

Skortur á erlendri fjárfestingu er viðvarandi áskorun en þar skorar Ísland jafnan lágt í alþjóðlegum samanburði og situr í 58. sæti. Erlend fjárfesting felur ekki aðeins í sér viðbót við innlent fjármagn, heldur einnig þekkingu sem jafnan eflir framleiðni og verðmætasköpun.

Ávinningur lýsir sér ekki síst í því virðisaukinn verður að mestu eftir hér á landi í formi hærri launa, skatttekna og aukinnar eftirspurnar eftir innlendum aðföngum og þjónustu. Til að laða að slíka fjárfestingu þarf skýrara og einfaldara regluverk ásamt skilvirku, stöðugu og fyrirsjáanlegu rekstrarumhverfi.

Snúum vörn í sókn

Heimsmeistaramótið í samkeppnishæfni heldur áfram og tækifæri eru til staðar til að snúa þar vörn í sókn. Til þess þarf markvissar aðgerðir í átt að einfaldara regluverki þannig að stjórnvöld og atvinnulíf vinni saman í átt að aukinni samkeppnishæfni Íslands og áframhaldandi lífskjarasóknar.

Birta Karen Tryggvadóttir, hagfræðingur á málefnasviði Viðskiptaráðs

Jakob Lars Kristmannsson, sérfræðingur á málefnasviði Viðskiptaráðs

Greinin birtist fyrst í Viðskiptablaðinu, 24. júní 2026.