Nýr sjóður leysir ekki vandann

Viðskiptaráð hefur tekið til umsagnar drög að úthlutunarreglum nýs nýsköpunar- og þróunarsjóðs fjölmiðla. Ráðið hefur látið sig mál fjölmiðla varða undanfarin misseri og lýst áhyggjum af stöðu einkarekinna fjölmiðla á Íslandi, samhliða auknu vægi hins opinbera á fjölmiðlamarkaði.[1] Ráðið leggur áherslu á að hið opinbera dragi úr hlutverki sínu á fjölmiðlamarkaði, láti af opinberum styrkjum til fjölmiðla og leggi frekar áherslu á tryggja frjálsum fjölmiðlum viðunandi samkeppnisumhverfi.

Í drögunum eru lagðar til reglur um úthlutun úr nýjum opinberum styrktarsjóði, sem ætlað er að styðja við nýsköpun og þróun fjölmiðla. Úthlutanir verða í formi verkefnastyrkja til stofnunar og þróunar nýrra fréttamiðla og nýsköpunarverkefna innan starfandi fréttamiðla. Þannig fela áformin í sér að bætt verði enn frekar í styrki hins opinberra til frjálsra fjölmiðla, en nú þegar eru til staðar sérstakur rekstrarstuðningur til einkarekinna miðla og sérstakur viðbótarstuðningur til fjölmiðla sem sinna fréttaþjónustu í almannaþágu.

Í stað þess að bæta í opinbera styrki til einkarekinna fjölmiðla ættu stjórnvöld að lagfæra skekkjur sem veikja stöðu þeirra. Veigamesta skekkjan er staða Ríkisútvarpsins (RÚV), sem nýtur bæði opinberra framlaga og keppir við einkaaðila um sölu auglýsinga. Þetta fyrirkomulag er einsdæmi á Norðurlöndunum og gerir það að verkum að frjálsir fjölmiðlar standa höllum fæti hérlendis.

Sjóðurinn leysir ekki rót vandans á fjölmiðlamarkaði

Starfandi hjá einkareknum fjölmiðlum hefur fækkað um tæplega 70% á undanförnum fimmtán árum, á meðan fjöldi starfandi á RÚV hefur fækkað um 16% (mynd 1). Þetta hefur gert það að verkum að markaðshlutdeild ríkisins á fjölmiðlamarkaði hefur vaxið mikið á undanförnum árum. Vert er að hafa í huga í þessu samhengi það mikilvæga aðhaldshlutverk sem fjölmiðlar sinna gagnvart stjórnvöldum í lýðræðisríkjum.

RÚV er eini ríkismiðill Norðurlanda sem þiggur bæði opinber framlög og hefur heimild til auglýsingasölu (mynd 2). Þetta hefur gert það að verkum að hvergi á Norðurlöndunum er markaðshlutdeild ríkismiðilsins jafn mikil og hér á landi, en hlutdeild RÚV í heildartekjum á fjölmiðlamarkaði er 27%, samanborið við 10% að meðaltali á Norðurlöndunum.

Sjóðaumhverfið þegar flókið og óskilvirkt

Árið 2022 rak ríkissjóður tæplega 80 sjóði sem samanlagt hlutu um 22,5 ma. kr. Samanlagður umsýslukostnaður sjóðanna var nærri því milljarður króna. Margir sjóðanna eru smáir í sniðum og umsýslukostnaðurinn þar af leiðandi hlutfallslega hár.

Viðskiptaráð gerir athugasemd við að stjórnvöld fjölgi enn frekar opinberum sjóðum. Ráðstöfun opinbers fjár í gegnum marga litla sjóði felur í sér sóun í formi hás umsýslukostnaðar. Þar sem fjárframlag til sjóðsins mun nema 40 m. kr. má ætla að rekstrarkostnaður við sjóðinn verði hár í hlutfalli við styrkveitingar hans.