Opinberir fjölmiðlastyrkir andstæðir lýðræðissjónarmiðum

Viðskiptaráð hefur tekið til umsagnar ofangreind frumvarpsdrög sem ætlað er að framlengja rekstrarstuðning við einkarekna fjölmiðla til fimm ára. Jafnframt er lagt til í frumvarpsdrögunum að veittur verði sérstakur viðbótarstuðningur til fjölmiðla „sem sinna daglegri fréttaþjónustu í almannaþágu um allt land“ og festa í sessi sérstakt 20% álag á styrki til staðbundinna fjölmiðla utan höfuðborgarsvæðisins.

Ráðið hefur lýst yfir áhyggjum af minnkandi umsvifum einkarekinna fjölmiðla á Íslandi á sama tíma og vægi hins opinbera á fjölmiðlamarkaði hefur aukist.[1] Ráðið leggur áherslu á að draga úr hlutverki hins opinbera á fjölmiðlamarkaði og afnema opinbert styrkjakerfi til fjölmiðla, í stað þess að gera frjálsa fjölmiðla að styrkþegum yfirvalda til framtíðar.

Þess í stað ættu stjórnvöld að lagfæra skekkjur sem veikja stöðu einkarekinna fjölmiðla. Veigamesta skekkjan er Ríkisútvarpið (RÚV), sem nýtur bæði opinberra framlaga og keppir við einkaaðila um sölu auglýsinga. Þetta fyrirkomulag er einsdæmi á Norður­löndunum og gerir það að verkum að frjálsir fjölmiðlar standa höllum fæti hérlendis.

Frumvarpið tekur ekki á rót vandans á fjölmiðlamarkaði
Starfandi hjá einkareknum fjölmiðlum hefur fækkað um tæplega 70% á undanförnum fimmtán árum, á meðan fjöldi starfandi á RÚV hefur fækkað um 16% (mynd 1). Þetta hefur gert það að verkum að markaðshlutdeild ríkisins á fjölmiðlamarkaði hefur vaxið mikið á undanförnum árum. Vert er að hafa í huga í þessu samhengi það mikilvæga aðhaldshlutverk sem fjölmiðlar sinna gagnvart stjórnvöldum í lýðræðisríkjum.

Staða ríkisfjölmiðilsins hér á landi er einsdæmi á Norðurlöndunum. RÚV eini ríkismiðill Norðurlanda sem þiggur bæði opinber framlög og hefur heimild til auglýsingasölu (mynd 2). Þetta hefur gert það að verkum að hvergi á Norðurlöndunum er markaðshlutdeild ríkismiðilsins jafn mikil og hér á landi, en hlutdeild RÚV í heildartekjum á fjölmiðlamarkaði er 27%, samanborið við 10% að meðaltali á Norðurlöndunum.

Úrræði sem ræðst ekki að rót vandans og átti ekki að vera varanlegt

Stuðningur við einkarekna fjölmiðla, sem nú á að festa í sessi til næstu fimm ára, á uppruna sinn í viðbrögðum til að mæta efnahagslegum áhrifum vegna heimsfaraldurs og var ekki ætlað að vera varanlegt úrræði.[2] Í fyrstu reglugerðinni sem sett var um styrkina segir í 2. grein „Markmið hins sérstaka rekstrarstuðnings er að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Heimilt er að veita einkareknum fjölmiðlum sérstakan rekstrarstuðning á árinu 2020 í ljósi þess víðtæka rekstrarvanda sem að þeim steðjar vegna tekjufalls í kjölfars heimsfaraldurs kórónuveiru.“[3] Óhætt er að ætla að þessara áhrifa gæti ekki lengur.

Sé opinberum styrkjum til einkarekinna fjölmiðla ætlað að vega upp á móti þeirri skekkju sem er til staðar í samkeppni einkarekinna miðla við ríkið duga þeir skammt. Árið 2025 námu styrkir til einkarekinna fjölmiðla 544 milljónum króna sem dreifðust á 28 fjölmiðlaveitur. Á sama tíma hlaut RÚV tólffalt hærra framlag en allir einkareknir fjölmiðlar samanlagt (mynd 3).

Þetta sýnir að opinberir styrkir munu ekki ná að jafna aðstöðumuninn og ráðast ekki að rót vandans, en eru frekar plástur á vandamál sem ríkið hefur sjálft skapað með veru ríkismiðilsins á fjölmiðlamarkaði og mikilli meðgjöf með miðlinum.

Opinberir styrkir á grunni efnistaka skaðleg áform

Í áformuðum breytingum er jafnframt ætlað að koma á viðbótarstuðningi við fréttaþjónustu í almannaþágu á landsvísu. Skilyrði fyrir þeim stuðningi eru að fjölmiðill sinni „fréttaþjónustu í almannaþágu á landsvísu“ og að „efnistök fjölmiðils [séu] fjölbreytt og með breiða og almenna skírskotun“.

Viðskiptaráð telur það varhugavert að stjórnvöld veiti styrki til einkarekinna fjölmiðla á grunni efnistaka þeirra og huglægra skilyrða, líkt og birtast í frumvarpsdrögunum. Stærri fjölmiðlar verða þannig enn háðari opinberum framlögum, sem skilgreind eru á þrengri og huglægari máta en hitt stuðningskerfið. Slíkt veikir aðhaldshlutverk þeirra gagnvart stjórnvöldum og þar með opinbera umræðu.

Álag á stuðning til staðbundinna miðla samræmist illa jafnræði

Viðskiptaráð gerir jafnframt athugasemd við að 20% álagi á stuðning til einkarekinna staðbundinna miðla utan höfuðborgarsvæðisins. Slíkt samræmist ekki grundvallarsjónarmiðum um jafnræði, þar sem að einni tegund fjölmiðla er gert hærra undir höfði en öðrum. Jafnframt er vert að benda á að til eru staðbundnir miðlar innan höfuðborgarsvæðisins, sem sinna sambærilegu hlutverki og þeir sem eru staðsettir utan þess, njóta ekki þessa álags.

Að lokum er áréttað að opinbert styrkjakerfi fyrir einkarekna fjölmiðla samræmist illa lýðræðissjónarmiðum þar sem frjálsir fjölmiðlar gegna mikilvægu aðhaldshlutverki gagnvart stjórnvöldum. Það að gera þá verulega fjárhagslega háða hinu opinbera veikir aðhaldshlutverkið og dregur úr óhæði þeirra gagnvart ríkjandi stjórnvöldum.

Viðskiptaráð telur löngu tímabært að ráðast að rót vandans og búa fjölmiðlum samkeppnishæft starfsumhverfi. Það mætti m.a. gera með því að taka RÚV af auglýsingamarkaði og jafna stöðu innlendra og erlenda miðla hvað varðar takmarkanir á auglýsingum og kvaðir.

Að framangreindu virtu leggst Viðskiptaráð gegn því að frumvarpið nái fram að ganga.