Samkeppni snýst um meira en fjölda

Færst hefur í aukana að undanförnu að fákeppni sé nefnd sem lykilskýring á háu verði til neytenda hér á landi. Þegar fá fyrirtæki starfa á markaði er gjarnan ályktað sem svo að samkeppni sé veik og að neytendur beri kostnaðinn. Það er ofureinföldun.

Þessarar einföldu framsetningar gætir í tveimur nýútgefnum umræðuskjölum Samkeppniseftirlitsins um verðlag á dagvöru- og eldsneytismarkaði. Tilefnið var sérstakt viðbótarframlag atvinnuvegaráðherra til að efla eftirlit með dagvöruverði og hlutverk eftirlitsins við að vakta hvort lækkun virðisaukaskatts á eldsneyti skilaði sér til neytenda. Í báðum skjölunum er bent á að fákeppni einkenni markaðina og henni gefið talsvert vægi sem skýringu á háu verði.

Fákeppni þýðir einfaldlega að fá fyrirtæki starfi á tilteknum markaði. Það segir þó ekkert til um hvort fyrirtækin hafi með sér samráð, misnoti stöðu sína eða keppi ekki af hörku um viðskiptavini.

Stærðarhagkvæmni setur mörk

Það er mikilvægt að gera greinarmun á fákeppni og skorti á samkeppni. OECD hefur m.a. bent á að samþjöppun sé aðeins einn mælikvarði við mat á samkeppni. Jafn mikilvægt sé að horfa til verðþróunar, álagningar, nýsköpunar, möguleika nýrra fyrirtækja til að hasla sér völl og hegðunar fyrirtækja á markaðnum.

Í mörgum atvinnugreinum er eðlilegt að fá fyrirtæki séu starfandi. Ástæðan er einkum kostnaðarskipulag viðkomandi greinar fremur en skortur á samkeppni. Þegar fastur kostnaður er mikill og umfangsmiklar fjárfestingar þarf til að byggja upp innviði, lækkar kostnaður á hverja einingu eftir því sem fleiri viðskiptavinum er þjónað. Þá getur verið hagkvæmara að fá fyrirtæki reki stór og vel nýtt kerfi en að mörg smærri fyrirtæki byggi upp sambærilega innviði samhliða.

Fleiri rekstraraðilar þýða alla jafna fleiri kerfi, meiri stjórnunarkostnaður, verri nýting á dýrum rekstrarfjármunum og lakari möguleikar til að fjárfesta í betri þjónustu, fjölbreyttara vöruúrvali og nýsköpun. Sá kostnaður hverfur ekki. Hann endar að lokum í hærra verði til neytenda eða lakari þjónustu.

Það á því ekki að vera markmið þeirra sem bera hag neytenda fyrir brjósti að hámarka fjölda rekstraraðila heldur að hámarka ávinning neytenda.

Algeng markaðsgerð í fjölmennari ríkjum

Fákeppni er auk þess ekki séríslenskt fyrirbæri. Hún er algeng í mörgum fjármagnsfrekum atvinnugreinum um allan heim þar sem stærðarhagkvæmni ræður miklu um skipulag markaða. Smæð íslenska hagkerfisins gerir þessa markaðsgerð sýnilegri, en breytir ekki þeirri staðreynd að hún er algeng víða erlendis. Það sem skiptir mestu máli er því ekki hversu mörg fyrirtæki starfa á markaðnum heldur hvort samkeppni þeirra á milli sé nægilega virk.

Á hinn bóginn getur samkeppni verið veik ef nýir aðilar eiga erfitt með að komast inn á markað, ef reglur verja núverandi fyrirtæki eða ef innflutningur er takmarkaður. Samkeppnislög eiga því fyrst og fremst að beinast að hegðun sem skaðar samkeppni, svo sem verðsamráði eða misnotkun markaðsráðandi stöðu, en ekki að því hvort eða hvernig fyrirtæki nái eðlilegri stærðarhagkvæmni.

Ríkið hluti af vandanum

Þegar hátt verð er skýrt með fákeppni einni saman er enn fremur mikilvægt að stjórnvöld horfi til þess sem þau ráða sjálf yfir. Tollar á matvörur, vörugjöld á bíla, flókin leyfiskerfi, íþyngjandi reglur og aðrar viðskiptahindranir hækka kostnað og geta dregið úr samkeppni frá innflutningi eða nýjum fyrirtækjum. Þessi atriði geta líka styrkt stöðu þeirra sem þegar eru á markaðnum.

Þetta er sérstaklega mikilvægt á litlum markaði. Innflutningur og möguleikinn á nýrri innkomu á markað geta verið öflugasti samkeppnisþrýstingurinn, jafnvel þótt fá fyrirtæki starfi innanlands. Þegar stjórnvöld auka kostnað við innflutning eða gera nýjum aðilum erfitt að hasla sér völl, er hætt við að þau viðhaldi þeirri markaðsgerð sem þau gagnrýna síðar.

Virk samkeppni er markmiðið

Fákeppni er því hvorki sjálfgefin skýring á háu verði né algilt merki um veika samkeppni. Hvort svo sé ræðst af því hvernig markaðurinn starfar í reynd. Markmiðið á að vera virk samkeppni sem skilar neytendum lægra verði, betri þjónustu og meira úrvali.

Til þess þarf öflugt eftirlit með samráði og misnotkun markaðsstöðu en ekki síður stjórnvöld sem draga úr tollum, aðgangshindrunum og íþyngjandi regluverki sem verndar núverandi aðila á kostnað nýrra keppinauta. Þannig næst fram raunverulegur ábati fyrir neytendur og samfélagið í heild.

Lísbet Sigurðardóttir, lögfræðingur Viðskiptaráðs

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu fimmtudaginn 9. júlí 2026.