Tollvernd skýrir hátt verð á dagvöru

Viðskiptaráð hefur tekið til umsagnar umræðuskjal Samkeppniseftirlitsins um dagvöruverð á Íslandi.

Umræðuskjalinu er ætlað að varpa ljósi á dagvöruverð á Íslandi og verðþróun í samanburði við önnur lönd innan Evrópu, einkum Norðurlöndin auk Sviss og Írlands. Það er mat Viðskiptaráðs að ályktanir skjalsins séu of einhliða þar sem litið er til verðsamanburðar án nauðsynlegs samhengis við undirliggjandi markaðsaðstæður á Íslandi. Helstu sjónarmið ráðsins eru eftirfarandi:

• Háir tollar og landfræðilegar áskoranir eiga ríkan þátt í verði á dagvöru.
• Fákeppni á litlum markaði er ekki sjálfstætt vandamál: Mat á samkeppnisstöðu einskorðast ekki við fjölda fyrirtækja á markaði. Hagur neytenda veltur á því að samkeppnin á milli þeirra fyrirtækja sem eru til staðar sé virk.
• Launakostnaður á vinnustund er töluvert hærri á Íslandi en almennt gerist í samanburðarlöndum.
• Innlendar ákvarðanir og opinber gjöld: rekstrarkostnaður dagvöruverslana er drifkraftur hás verðlags fremur en umframálagning.
• Íslensk heimili verja að jafnaði lægra hlutfalli ráðstöfunartekna sinna í dagvöru en heimili í Evrópu.

Tollvernd skýrir hátt verð

Í úttekt Samkeppniseftirlitsins er kastljósinu einkum beint að þeirri staðreynd að verð á eggjum, mjólkurvörum og kjöti er töluvert hærra hér á landi í samanburði við önnur lönd. Það eru einmitt þeir vöruflokkar sem njóta mestrar tollverndar hér á landi (mynd 1).

Samkvæmt útreikningum Viðskiptaráðs nemur virkur tollur á mjólkurvörur og egg 57% á meðan kjötvörur bera 65% virkan toll. Virkur tollur er reiknaður sem hlutfall tolla af innflutningsverði vörunnar. Miðað var við innflutning árið 2025 og tollkvótar voru ekki teknir með í reikninginn. Þannig myndi afnám tolla á mjólk og egg lækka verð þeirra um 36% en kjötvörur myndu lækka um 39%. Þannig nemur kostnaður heimila af tollum á þessa vöruflokka um 40.000 krónur á ári. Sparnaður heimilanna við afnámi þessara tolla væri þó ívið meiri, þar sem afleiddra áhrifa tolla er að gæta í verði á innlendum vörum. Aukinheldur væri með afnámi tolla grundvöllur fyrir frekari innflutningi á matvöru sem myndi leiða til verðlækkana.

Þá er vert að geta þess að virðisaukaskattur leggst ofan á tolla og magnar þannig áhrif þeirra á vöruverð. Virðisaukaskattur á matvörur er almennt 11% hér á landi en hann er mishár innan Evrópusambandsríkja. Almennt er hann þó ekki lægri en 5%. Hvort tveggja tollar og virðisaukaskattur eru tilkomin vegna innlendra ákvarðana og því undir stjórnvöldum komið að lækka eða afnema þessar hindranir.

Auk beinna tolla ber Ísland landfræðilegan toll, en hann ræðst af staðsetningu landsins fremur en lögum. Almennt þurfa innfluttar vörur að ferðast lengri vegalengd til að ná í hillur íslenskra dagvöruverslana en hinna evrópsku. Þessi kostnaðarauki hefur óhjákvæmileg áhrif á verðlag.

Stærðarhagkvæmni forsenda samkeppnishæfni

Í mörgum atvinnugreinum er eðlilegt að fá fyrirtæki starfi á markaðinum. Ástæðan er ekki endilega skortur á samkeppni heldur kostnaðarskipulag greinarinnar. Til að stofna fyrirtæki þarf oft á tíðum að leggja í umfangsmikinn fastan kostnað. Í tilfelli dagvöruverslana þarf til að mynda að fjárfesta í verslunarrými, birgðum og tæknilegum innviðum. Til þess að kostnaður á hverja einingu lækki þarf fyrirtæki að þjóna fleiri viðskiptavinum. Það getur því verið hagkvæmara að fá fyrirtæki reki stór og vel nýtt kerfi fremur en að mörg smærri fyrirtæki byggi upp sambærilega innviði. Þannig er stærðarhagkvæmni forsenda þess að verslanir geti boðið samkeppnishæft verð, góða þjónustu og fjölbreyttar vörur.

Hagur neytenda er ekki hámarkaður með því að fjölga rekstraraðilum heldur með virkri samkeppni á markaðnum, þar sem fyrirtækjum er gert kleift að njóta hagkvæmni stærðar sem skilar sér að endingu í auknum ábata neytenda.

Ef litið er til Norðurlandanna kemur í ljós að samsetning dagvörumarkaðar er svipuð þar og hér á landi, þar sem sambærilegur fjöldi dagvörukeðja heldur álíka stórri markaðshlutdeild. Á hinum Norðurlöndunum halda þrjú stærstu fyrirtækin um og yfir 90% markaðshlutdeild í sínu landi (mynd 2).

Því er ekki ástæða til að halda því fram að samkeppnisumhverfið á íslenskum dagvörumarkaði sé frábrugðið því sem þekkist víða á Norðurlöndunum. Raunin er sú að rekstrarafgangur dagvöruverslana hér á landi sem hlutfall af veltu er í meðallagi þegar litið er til samanburðarlanda (mynd 3).

Það bendir ekki til þess að íslenskar dagvöruverslanir nýti sér markaðsstöðu sína með óeðlilegum hætti, heldur endurspegli verðlagning þeirra raunverulegan rekstrarkostnað fremur en getu til umframálagningar vegna takmarkaðrar samkeppni.

Skýringar á þessari afkomu er fyrst og fremst að finna í kostnaðarhlið rekstrarins, ekki markaðsskipulagi. Launakostnaður er veigamikill þáttur í rekstrarkostnaði dagvöruverslana, en launakostnaður á vinnustund er töluvert hærri á Íslandi en almennt gerist í samanburðarlöndunum (mynd 4). Þar sem svo veigamikill kostnaðarliður rekstrar er töluvert hærri á Íslandi miðað við samanburðarlöndin er óhjákvæmilegt að það hafi áhrif á vöruverð.

Kostnaður vinnuveitanda við að greiða starfsmanni laun er einnig umfangsmikill. Þannig nemur kostnaður vinnuveitanda við að greiða starfsmanni 826 þúsund krónur í mánaðarlaun, sem voru miðgildi launa hjá fólki í fullu starfi árið 2025, 1,2 milljónum króna. Eftir skatt, útsvar og tekjuskatt auk lífeyrisgreiðslna fær starfsmaðurinn 596,6 þúsund krónur útborgaðar. Fyrir hverjar tvær krónur sem fara í launakostnað starfsmanns fellur ein króna í vasa hans en hin rennur í skatta, lífeyrissparnað og önnur launatengd gjöld.

Samanburður án samhengis

Að endingu ber að varast að draga of víðtækar ályktanir um stöðu íslenskra heimila af verðsamanburði einum og sér enda segir slíkur samanburður aðeins hálfa sögu. Það sem skiptir öllu er kaupmáttur launa, þ.e. hversu mikið er hægt að kaupa fyrir hverja krónu sem neytandi þénar.

Þá er vert að horfa til þess hve þungt matarkarfan vegur hlutfallslega í útgjöldum heimila (mynd 5). Í tilfelli íslenskra heimila vegur hún að jafnaði 13% samanborið við 14% innan Evrópusambandsins. Það gefur til kynna að samanburður á verðlagi einn og sér gefi ekki fullnægjandi mynd af stöðu neytenda á Íslandi.

Tillögur til úrbóta

Margir undirþættir spila þannig inn í hátt matvælaverð og forðast skal að draga of einfaldar ályktanir af verðsamanburði einum og sér. Eins og fram hefur komið skýrist hátt verðlag á dagvörum á Íslandi að stórum hluta af ákvörðunum sem teknar eru innanlands, landfræðilegri stöðu sem eykur flutningskostnað og háu launastigi. Afkomutölur dagvöruverslana benda ekki til þess að fyrirtækin nýti sér markaðsstöðu sína með óeðlilegum hætti og samþjöppun á markaðnum er áþekk því sem þekkist á öðrum Norðurlöndum.

Úrbætur verða ekki gerðar með aukinni íhlutun í rekstur dagvöruverslana. Þvert á móti er þeim gert kleift að bjóða upp á sem hagstæðust verð þegar rekstrar- og tollaumhverfi þeirra er stöðugt og hagfellt. Til að stuðla að því markmiði leggur Viðskiptaráð fram þrjár tillögur, sem allar eru til þess fallnar að lækka dagvöruverð:

• Afnám tollverndar: Skilvirkasta leiðin til að lækka verð á dagvöru, sérstaklega á kjöti, mjólk og eggjum, er að afnema innflutningstolla.
• Lækkun skatta á laun: Aðeins ein af hverjum tveimur krónum sem fyrirtæki greiða í laun endar í vasa launþega. Ríkið getur með lækkun skatta, gjalda og skyldulífeyris létt undir háum launakostnaði.
• Sveigjanlegra eftirlitsumhverfi: Eftirlitsumhverfi á dagvörumarkaði verði einfaldað þannig að fyrirtækjum verði gert kleift að nýta stærðarhagkvæmni, án þess að dregið sé úr virkri samkeppni, neytendum til hagsbóta.

Með afnámi tollverndar, lækkun launafleygs og endurskoðun á eftirlitsumhverfi dagvörumarkaðar skapast forsendur fyrir lægra og stöðugra verðlagi til lengri tíma, neytendum og atvinnulífi til hagsbóta. Viðskiptaráð hvetur stjórnvöld til að taka þessar tillögur til skoðunar og leggur áherslu á að umræðan um dagvöruverð byggi á heildstæðri greiningu þeirra fjölmörgu þátta sem hafa áhrif á verðmyndun, frekar en einföldum samanburði sem er til þess fallinn að draga upp skakka heildarmynd af stöðu á dagvörumarkaði hér á landi.