Að eiga kökuna og borða hana

Bandalag háskólamanna (BHM) hefur nú staðið fyrir verkfallsaðgerðum í tvo mánuði og ekki sér fyrir endann á þeim kjaradeilum. Meginþorri meðlima BHM eru háskólamenntaðir opinberir starfsmenn. Á sama tíma hafa samningar verið undirritaðir við stærstu launþegahreyfingar á almennum vinnumarkaði og verkfallsaðgerðir meðlima þeirra voru umfangsminni fram að því.

Grunnstefið í kröfum BHM er að kjör háskólamenntaðra opinberra starfsmanna séu ekki fullnægjandi. Í því ljósi er áhugavert að bera saman laun, réttindi og skyldur þessa hóps og starfsfólks á almennum vinnumarkaði. Þegar það er gert kemur á daginn að opinberir starfsmenn njóta margvíslegra réttinda sem öðrum launþegum standa ekki til boða. Opinberir starfsmenn njóta betri lífeyrisréttinda, ríkara starfsöryggis, ríflegri veikinda- og orlofsréttinda, betri tækifæra til endur- og símenntunar og aukinna starfsaldurstengdra réttinda samanborið við starfsfólk á almennum vinnumarkaði. Þetta er í andstöðu við vilja almennings, en í nýlegri skoðunakönnun töldu 80-89% svarenda að réttindi launþega ættu að vera sambærileg hjá hinu opinbera og annars staðar.[1]

Viðskiptaráð telur að yfirstandandi kjaraviðræður við BHM skapi tækifæri til að jafna leikvöllinn þegar kemur að réttindum launafólks á almennum og opinberum vinnumarkaði. Grundvöllur þess að ræða megi sérstakar umframlaunahækkanir opinberra starfsmanna er að umframréttindi þessa sama hóps verði afnumin. Að öðrum kosti munu slíkar hækkanir leiða til skattahækkana eða skerðingar opinberrar þjónustu á komandi árum.[2]

Tvöfalt mótframlag launagreiðanda

Samkvæmt lögum er mótframlag launagreiðanda í lífeyrissjóð opinbers starfsmanns breytilegt. Framlagið miðast við að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins (LSR) eigi að jafnaði nægar eignir til að mæta skuldbindingum sínum. Þetta þýðir að hið opinbera tryggir starfsfólki sínu að ekki komi til lífeyrisskerðingar ef ávöxtun er undir væntingum með því að auka framlög skattgreiðenda í þeim tilfellum.

Opinberir starfsmenn njóta í dag 11,5% mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð en sama hlutfall nemur 8% fyrir starfsfólk á almennum vinnumarkaði. Í nýrri ársskýrslu LSR má finna úttekt á jafnvægi eigna og skuldbindinga sjóðsins. Þar kemur fram að hækka þurfi mótframlag launagreiðanda opinberra starfsmanna úr 11,5% í 15,4% til að slíkt jafnvægi náist, en sjóðurinn hefur verið í halla í kjölfar efnahagshrunsins sem ekki enn hefur verið brúaður. Samkvæmt gildandi lögum ber að hækka framlagið sem þessu nemur. Það þýðir að mótframlag atvinnurekanda verður að óbreyttu tvöfalt hærra fyrir opinbera starfsmenn en aðra (mynd 1).

Starfsfólk á almennum vinnumarkaði nýtur ekki sömu réttinda. Mótframlag atvinnurekanda er ávallt 8% og hækkar ekki þótt ávöxtun lífeyris sé undir markmiði. Mismuninum er þess í stað mætt með skerðingu lífeyrisréttinda líkt og margir upplifðu í kjölfar falls fjármálakerfisins. Þegar ávöxtun á eignamörkuðum er undir væntingum ber starfsfólk á almennum vinnumarkaði því tvöfaldan kostnað: lífeyrisréttindi þeirra skerðast og á sama tíma þyngist skattbyrðin til að tryggja ávöxtun opinberra starfsmanna.

Að mati Viðskiptaráðs eru engin málefnaleg sjónarmið fyrir þessum aðstöðumun einstaklinga þegar kemur að lífeyrisréttindum. Launþegar ættu að sitja við sama borð hvað varðar mótframlag frá vinnuveitanda óháð því hvort þeir starfa á opinberum eða almennum vinnumarkaði.

Starfsöryggi í sérflokki

Auk hagfelldra lífeyrisréttinda njóta opinberir starfsmenn meira starfsöryggis en aðrir. Þannig ber vinnuveitanda opinbers starfsmanns skylda til að veita honum skriflega áminningu og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en til uppsagnar kemur. Til að uppsögn geti átt sér stað þarf starfsmaður að hafa brotið af sér tvívegis með sambærilegum hætti. Þá má ekki of langur tími hafa liðið á milli brotanna. Opinber starfsmaður getur því fengið margar áminningar án þess að til uppsagnar komi ef brotin eru ólík í hvert skipti.[3] Á almennum vinnumarkaði nýtur starfsfólk almennt ekki slíkrar verndar.[4]

Þessi munur kom glögglega í ljós í efnahagssamdrætti undanfarinna ára (mynd 2). Þá fækkaði opinberum stöðugildum um 1,3% á meðan stöðugildum á almennum vinnumarkaði fækkaði um 7,0%. Fyrir hverja fækkun stöðugildis hjá hinu opinbera fækkaði því stöðugildum um 5,5 á almennum vinnumarkaði.

Sérstakri vernd opinberra starfsmanna var komið á árið 1954. Hún byggði á því sjónarmiði að opinberir starfsmenn ættu ekki að þurfa að óttast þrýsting frá valdhöfum á hverjum tíma í formi hótana um uppsögn. Síðan þá hefur umfang hins opinbera hins vegar vaxið verulega og verkefni opinberra starfsmanna orðið fjölbreyttari. Þá hefur setning stjórnsýslulaga og stofnun umboðsmanns Alþingis aukið enn við starfsöryggi opinberra starfsmanna frá því að ákvæðið var sett.[5]

Í úttekt Ríkisendurskoðunar á mannauðsmálum ríkisins kemur eftirfarandi fram:

Viðskiptaráð tekur undir þetta mat. Sérstök vernd gagnvart uppsögnum ætti einungis að koma til greina fyrir æðstu embættismenn – ekki alla opinbera starfsmenn.

Orlofsréttindi ólík

Opinberir starfsmenn eru líklegri til að njóta betri orlofsréttinda en aðrir. Starfsfólk á bæði almennum og opinberum vinnumarkaði hefur almennt rétt á 24 orlofsdögum á ári. Opinberir starfsmenn á 38. aldursári eða eldri eiga hins vegar rétt á 30 orlofsdögum óháð starfsaldri. Á móti kemur að á almennum vinnumarkaði getur starfsmaður unnið sig upp í 30 daga orlofsrétt ef hann vinnur í tíu ár hjá sama fyrirtækinu.[6]

Við fyrstu sýn kann að virðast sem orlofsrétturinn sé svipaður hjá opinberum starfsmönnum og öðrum. Hins vegar er meðalaldur launþega á Íslandi 42 ár á meðan meðalstarfsaldur er 6,6 ár.[7] Það bendir til þess að hærra hlutfall opinberra starfsmanna njóti ríflegra orlofsréttinda samanborið við almennan vinnumarkað.

Við þetta bætist að opinberir starfsmenn sem veikjast í orlofi teljast ekki vera í orlofi þá daga sem þeir eru veikir. Til að starfsfólk á almennum vinnumarkaði hafi rétt á því þarf það að tilkynna vinnuveitanda um veikindin á fyrsta degi, vera veikt í a.m.k. þrjá daga samfellt og vinnuveitandi þeirra hefur jafnframt rétt á að láta lækni vitja starfsmanns er veikst hefur í orlofi.[8]

Önnur réttindi starfsfólki hins opinbera í vil

Fleiri atriði en ofangreind eru starfsfólki hins opinbera í vil. Þar má til dæmis nefna eftirfarandi:

• Veikindaréttur er mun ríflegri hjá hinu opinbera (mynd 3). Þannig eiga opinberir starfsmenn til dæmis rétt á 119 launuðum veikindadögum eftir 6 mánuði í starfi samanborið við 12 daga á almennum vinnumarkaði.

• Opinberir starfsmenn ávinna sér inn rétt til orlofslauna í fæðingarorlofi öfugt við starfsfólk á almennum vinnumarkaði. Þá eiga opinberir starfsmenn almennt rétt á ríflegri fæðingarstyrkjum en aðrir.[9]
• Réttur til endur- og símenntunar er almennt mun víðtækari hjá hinu opinbera en á almennum vinnumarkaði.[10]
• Hjá hinu opinbera telst starfsaldur vera samanlagður starfstími hjá öllum vinnuveitendum. Opinberir starfsmenn flytja því réttindi sín á milli vinnuveitenda. Á almennum markaði er mun sjaldgæfara að áunnin réttindi fylgi starfsmönnum á milli vinnuveitanda og skilyrðin fyrir því eru þrengri.[11]

Almenningur telur að opinberir og almennir starfsmenn eigi að njóta sambærilegra réttinda (mynd 4). Í skoðanakönnun Maskínu fyrir Viðskiptaráð Íslands töldu 80% svarenda að starfsöryggi ætti að vera sambærilegt á almennum og opinberum vinnumarkaði. Þá töldu 89% svarenda að lífeyrisréttindi ættu að vera sambærileg.[12] Núverandi fyrirkomulag er á skjön við þessar niðurstöður.

Samanburður launakjara vandkvæðum bundinn

Opinber stéttarfélög hafa lengi haldið því fram að launakjör hjá hinu opinbera séu lakari en á almennum vinnumarkaði. Þannig fullyrðir SFR til dæmis í þá veru í árlegri launakönnun þar sem laun félagsmanna þess eru borin saman við laun starfsfólks á almennum vinnumarkaði.[13]

Slíkur samanburður er hins vegar villandi þar sem launþegahópar hjá hinu opinbera og á almennum vinnumarkaði eru ólíkir. Þannig verða niðurstöðurnar til dæmis ólíkar eftir því hvaða atvinnugreinar eru bornar saman. Því er erfitt að bera saman launakjör hjá hinu opinbera og á almennum vinnumarkaði með fullnægjandi hætti. Því til stuðnings má vísa í nýlega meistararitgerð þar sem leitast var við að gera slíkan samanburð.[14] Þar kemur eftirfarandi fram:

Þá bendir launaþróun ekki til þess að launamunur hafi myndast á milli hins opinbera og almenns vinnumarkaðar á undanförnum árum (mynd 5). Þannig hafa laun á báðum mörkuðum þróast með sambærilegum hætti undanfarinn áratug.

Ef stéttarfélög opinberra starfsmanna vilja byggja kröfur um umframlaunahækkanir á þeirri forsendu að launakjör hjá hinu opinbera séu lakari þyrfti heildstæð úttekt á launakjörum á opinberum og almennum vinnumarkaði að fara fram. Í slíkri úttekt væri óhjákvæmilegt að meta til verðmæta þau umframréttindi opinberra starfsmanna sem að talin eru upp hér að framan. Án þess háttar mats er torsótt að bera saman launakjör þessara tveggja hópa með fullnægjandi hætti.

Tækifæri til að jafna leikvöllinn

Stjórnvöld standa nú í erfiðum samningaviðræðum við BHM. Við réttlætingu á launakröfum hafa grunnlaun félagsmanna BHM gjarnan verið dregin fram og borin saman við aðrar stéttir. Ofangreindur mismunur á starfskjörum opinberra og almennra starfsmanna sýnir að þar er verið að bera saman epli og appelsínur.

Viðskiptaráð hefur metið hvaða áhrif launahækkanir opinberra starfsmanna af því tagi sem BHM fer fram á hafa á afkomu hins opinbera. Miðað við 20% umframlaunahækkanir myndi afkoma hins opinbera versna um 51 ma.kr. á ári.[15] Það bil þyrfti að brúa með uppsögnum, skertri þjónustu eða verulegum skattahækkunum. Miðað við þær aðhaldsaðgerðir sem hafa átt sér stað frá hruni verður að teljast líklegast að síðasti kosturinn yrði fyrir valinu. Hugmyndir um umframhækkun launa opinberra starfsmanna munu því seint njóta stuðnings almennings.

Engin málefnaleg rök liggja til grundvallar þeim umframréttindum sem opinberir starfsmenn búa við. Þá gera þau jafnframt samanburð á launakjörum flóknari og eru þannig til þess fallin að afvegaleiða umræðu um kjaramál. Það er því full ástæða til þess að nýta þær kjaraviðræður sem nú standa yfir til að jafna leikvöllinn þegar kemur að réttindum launafólks á almennum og opinberum vinnumarkaði. Slíkar breytingar myndu draga úr kostnaði skattgreiðenda vegna starfsmannahalds hins opinbera og skapa aukið svigrúm til hækkunar grunnlauna í þeim samningaviðræðum sem nú standa yfir. Að öðrum kosti verður ekki séð að réttlæta megi launahækkanir umfram það sem samið hefur verið um fyrir aðra.