Hagræðing í vanskilum

Í upphafi ársins 2025 efndi ríkisstjórnin til samráðs um hagræðingu í ríkisrekstri þar sem almenningi, ráðuneytum og forstöðumönnum hjá ríkinu var gefinn kostur á að skila inn tillögum að hagræðingu og umbótum í ríkisrekstri. Um 4.000 umsagnir bárust með yfir 10.000 tillögum.

Í kjölfarið var starfshópur skipaður og honum falið að vinna tillögur til ríkisstjórnarinnar á grunni innsendra umsagna. Afrakstur vinnu starfshópsins var kynntur 4. mars 2025. Tillögur hópsins voru 57 talsins og áætlað að þær gætu sparað ríkinu 71 milljarð yfir tímabilið 2026 – 2030. Ekki liggur fyrir mat á fjárhagslegum áhrifum allra tillagna svo sparnaðurinn gæti verið meiri.

Nú rúmu ári eftir að hagræðingartillögur starfshópsins voru lagðar fram hefur Viðskiptaráð farið yfir tillögurnar og flokkað eftir framvindu þeirra. Tillögurnar eru flokkaðar í fjóra flokka. Í fyrsta lagi eru þær tillögur sem hafa verið samþykktar flokkaðar undir „Lokið“. Þær sem ýmist eru til meðferðar á Alþingi en bíða samþykkis eða eru tilgreindar í vinnslu innan stjórnkerfisins í fjármálaáætlun eru flokkaðar „Í vinnslu“. Þær tillögur sem ríkisstjórnin hefur kynnt áform um að framkvæma eru flokkaðar undir „Áformað“. Loks eru þær tillögur þar sem áform um framkvæmd tillagna hafa ekki verið kynnt flokkuð undir „Ekki hafið“.

5 hagræðingaraðgerðum lokið

Af þeim 57 hagræðingaraðgerðum sem starfshópurinn lagði til hefur ríkisstjórnin lokið við 5 tillögur, 20 eru í vinnslu, 6 eru áformaðar og ekki hefur verið hafist handa við 26 tillögur (mynd 1). Af þeim 20 hagræðingaraðgerðum sem tímasettar voru árið 2025, hafa 2 verið samþykktar, 11 eru í vinnslu, áform um eina hafa verið kynnt og 6 eru ekki hafnar. Flestar aðgerðir áttu að koma til framkvæmda árið 2026, en stjórnvöld hafa lokið 2 aðgerðum af þeim 27 aðgerðum sem tímasettar voru í ár. Þá eru 4 aðgerðir áformaðar, 7 þeirra eru í vinnslu og 14 eru ekki hafnar.

Takmarkaður árangur þrátt fyrir metnaðarfull áform

Dæmi um aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur lokið við eru lögleiðing stöðugleikareglu í ríkisfjármálum og aflétting á jafnlaunavottun, með því að hækka stærðarmörk fyrirtækja sem falla undir þá skyldu og innleiða skýrslugjöf í stað vottunar (mynd 2). Þá er sameining sjóða innan ráðuneyta, aðlögun starfsmannalaga, sameining fámennra stofnana og stofnsetning Þjónustumiðstöðvar ríkisins í vinnslu. Aðlögun starfsmannalaga að almennum markaði bíður afgreiðslu Alþingis með frumvarpi um afnám áminningarskyldu og óvíst hvort það verði afgreitt.

Hafist hefur verið handa við hinar þrjár aðgerðirnar, þannig að einhver skref hafa verið stigin í átt að því að ljúka aðgerðunum, án þess að þær séu að fullu kláraðar. Þar má t.d. nefna Þjónustumiðstöð ríkisins. Hún átti að verða til við sameiningu sýslumannaembættanna sem var samþykkt á Alþingi, en í framhaldi af því stóð til að sameina Þjóðskrá við stofnunina og skoða kosti þess að Útlendingastofnun yrði jafnframt sameinuð henni. Sá hluti er ókláraður.

Í fjármálaáætlun kemur fram að til standi að endurskoða endurgreiðslur vegna kvikmyndaframleiðslu, svo sú aðgerð er áformuð. Stjórnvöld hafa ekki hafist handa við afnám ráðstöfunarfjár ráðherra, sameiningu Tryggingastofnunar og Sjúkratrygginga eða að fækka hæstaréttardómurum í fimm.

Fjölmargar hagræðingaraðgerðir í vanskilum

Viðskiptaráð hefur jafnframt tekið saman lista yfir þær aðgerðir sem eru í ,,vanskilum‘‘ eða eru tímasettar á þessu ári, en hefur ekki enn verið lokið (mynd 3). Þar undir falla margar mikilvægar aðgerðir sem væru til bóta. Má þar helst nefna endurskoðun á styrkjum til stjórnmálaflokka, fækkun nefnda og aukinn samrekstur innan stjórnarráðsins, styrkingu embættis ríkissáttasemjara og sameiningu Samkeppniseftirlitsins, Fjölmiðlanefndar, Fjarskiptastofu og Neytendastofu.

Það er stöðugt verkefni að rýna, endurskoða og bæta rekstur ríkisins með bætta nýtingu skattfé fyrir augum. Jákvætt var að ríkisstjórnin skyldi í upphafi kjörtímabilsins kalla eftir tillögum að hagræðingu í rekstri hins opinbera. Hins vegar sýnir yfirferð Viðskiptaráðs að stór hluti þeirra hagræðingaraðgerða sem lagðar voru til hafa annaðhvort tafist eða ekki komist til framkvæmda. Ef markmið um aukið aðhald og skilvirkari ríkisrekstur eiga að ná fram að ganga þarf skýrari forgangsröðun, meiri framkvæmdahraða og aukna eftirfylgni með þeim umbótum sem þegar hafa verið boðaðar.

Það er mikilvægt að hagræðing verði ekki aðeins áform á blaði og framkvæmd þeirra takmarkist ekki við yfirlýsingar heldur skili raunverulegum breytingum í rekstri hins opinbera og betri nýtingu skattfjár.

-----

Þau mál sem bíða afgreiðslu á Alþingi og teljast til hagræðingaraðgerða stjórnvalda: