Stytting vinnuviku rýrt landsframleiðslu um 223 milljarða

Landsframleiðsla skiptir miklu máli fyrir lífskjör. Hún mælir þau verðmæti sem verða til í hagkerfinu og ræður miklu um svigrúm samfélagsins til að standa undir launum, þjónustu og fjárfestingu. Að undanförnu hefur því verið haldið á lofti að landsframleiðsla á mann hafi staðið í stað síðustu ár. Þar með er þó ekki öll sagan sögð því Íslendingar vinna nú mun minna en áður.

Stytting vinnuvikunnar var tilraunaverkefni með það að markmiði að auka starfsánægju, lífsgæði og framleiðni án aukins kostnaðar eða skerðingar á þjónustu.[1] Innleiðingin hófst í janúar 2020 en síðan þá hefur meðalfjöldi vikulegra vinnustunda fallið úr 39,5 tímum á viku niður í 35,9.

Heimsfaraldurinn og sóttvarnaraðgerðir sem honum fylgdu torvelda greiningu á raunáhrifum styttingar vinnuvikunnar. Nú þegar áhrifa faraldursins gætir ekki lengur og vinnumarkaðurinn er kominn í samt horf er hægt að greina afrakstur verkefnisins.

Stytting vinnuvikunnar hefur kostað 223 milljarða

Framleiðni á vinnustund hefur aukist, en samhliða hefur vinnustundum fækkað verulega. Árið 2025 var meðalframleiðni á Íslandi um 8.500 kr. á klukkustund en væri 8.200 án styttingar.[2] Við þetta mat er tekið tillit til þess að þær vinnustundir sem hurfu hafi að jafnaði verið minna framleiðnar en vinnustundirnar sem eftir standa. Niðurstaðan er að ef stytting vinnuvikunnar hefði ekki verið innleidd þá væri landsframleiðsla um 223 ma.kr. hærri í ár (mynd 1).

Tekinn var meðalfjöldi unninna vinnustunda og hann margfaldaður með fjölda starfandi. Við mat á kostnaði við styttingu vinnuvikunnar notaðist Viðskiptaráð við unnar stundir árið 2019 og gerði ráð fyrir að framleiðni á vinnustund fylgdi áfram hefðbundnum vexti frá árunum 2014-2019. Jafnframt var tekið tillit til samdráttar í framleiðni árið 2024 við mat á væntri framleiðni ef stytting vinnuvikunnar hefði ekki verið innleidd.

Framleiðniaukning óljós vegna faraldurs

Væntingar samhliða styttingu vinnuvikunnar voru þær að með styttri vinnutíma myndi framleiðni aukast þann tíma sem fólk var í vinnunni. Árið 2020, þegar stytting vinnuvikunnar var innleidd, var lítilsháttar lækkun í framleiðni á vinnustund (mynd 2). Þá lækkun má að öllum líkindum rekja til heimsfaraldursins og þeirra áhrifa sem hann hafði á vinnumarkaðinn. Árið 2021 varð töluverð aukning á framleiðni á vinnustund, sem einnig má að miklu leyti rekja til óvenjulegra aðstæðna á vinnumarkaði. Frá þeim tíma hefur framleiðniaukning verið nokkuð hófleg, og raunar var hún neikvæð árið 2024.

Þjónusta opinberra stofnana skert

Kannanir Viðskiptaráðs á opnunartíma stofnana benda jafnframt til þess að stytting vinnuvikunnar hafi leitt til víðtækra þjónustuskerðinga. Rúmlega helmingur ríkisstofnana hafði stytt opnunartíma sinn frá árinu 2019 um að meðaltali 17% (mynd 3).[3]

Til að kjarna málið er gott að taka dæmi. Leikskólar geta ekki mannað leikskóla í 40 tíma á viku með starfsmönnum sem vinna aðeins 36 tíma í viku. Skerðing vinnu leikskólastarfsmanna hefur þar með aukið mönnunarvanda og leitt til tíðari lokana.[4] Til þess að skila óbreyttum opnunartíma leikskóla er því útgjaldaaukning nauðsynleg til ráðninga. Það er á skjön við forsendur styttingar vinnuvikunnar.

Endurskoðun tímabær

Stytting vinnuvikunnar er tilraunaverkefni sem hefur bæði leitt til þjónustuskerðingar og aukins kostnaðar, þvert á markmið verkefnisins. Kostnaðurinn birtist bæði í beinum útgjöldum vegna mönnunarvanda og lægri landsframleiðslu vegna færri unninna vinnustunda á mann.

Tilefni er til að endurskoða innleiðingu styttingar vinnuvikunnar. Niðurstöðurnar benda til þess að forsendur verkefnisins séu brostnar: verðmætasköpun hefur dregist saman, þjónusta hefur verið skert og tilætlaður ávinningur fyrir lífskjör er ekki sýnilegur.