Jöfn rekstrarskilyrði heilsugæslu forsenda betri þjónustu

Viðskiptaráð hefur tekið til umsagnar drög að reglugerð um heilsugæslu. Með reglugerðinni er lögð áhersla á að skýra grunnþjónustu heilsugæslustöðva og stuðla þannig að bættu aðgengi almennings að heilsugæsluþjónustu. Þá er yfirlýst markmið reglugerðarinnar að jafna stöðu opinberrar og einkarekinnar heilsugæslu með samhæfðum reglum sem gilda um þjónustu þeirra og rekstur óháð rekstrarformi.

Ráðið tekur heilshugar undir markmið reglugerðarinnar um að jafna stöðu opinberrar og einkarekinnar heilsugæslu til að stuðla að bættu aðgengi almennings að heilsugæsluþjónustu, m.a. með því að sameina reglur um þjónustu og rekstur óháð rekstrarformi. Viðskiptaráð hefur áður bent á að ójöfn rekstrarskilyrði milli opinberra og einkarekinna heilsugæslna hafi dregið úr samkeppni, nýsköpun og afköstum í kerfinu. Í úttekt ráðsins frá mars 2026 kom fram að einkareknar heilsugæslur sinna stórum hluta skjólstæðinga á höfuðborgarsvæðinu, mælast að jafnaði hagkvæmari í rekstri og njóta meiri ánægju notenda.[1]

Viðskiptaráð telur jákvætt að reglugerðardrögin feli í sér breytingar sem stuðla að skýrari aðgreiningu miðlægra verkefna frá rekstri einstakra heilsugæslustöðva, meðal annars með því að færa fagráð undir embætti landlæknis og fella brott þróunarsetur sem áður heyrði undir Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Slíkar breytingar eru í samræmi við þau sjónarmið sem Viðskiptaráð hefur áður lagt áherslu á um að aðskilja regluverk og rekstur, tryggja jafnræði milli rekstraraðila og draga úr kerfislægum hagsmunaárekstrum sem geta skapast þegar sami aðili fer bæði með rekstur og miðlæg stjórnsýslu- eða þróunarhlutverk. Þær geta þannig stuðlað að því að heilsugæslustöðvar starfi á sambærilegum forsendum og skapað traustari grundvöll fyrir virka samkeppni með jafnari rekstrarskilyrðum, sem er til þess fallið að bæta þjónustu við sjúklinga.

Þá er jafnframt jákvætt að miðlæg þjónusta sé skilgreind sérstaklega í reglugerðardrögunum og að ráðherra ákveði fyrirkomulag hennar með sérstökum hætti, enda stuðlar slík aðgreining að auknu gagnsæi og jafnræði milli rekstraraðila. Til að þessi markmið náist er þó mikilvægt að valdheimildir embættis landlæknis séu skýrt afmarkaðar og að afmörkun þeirra endurspeglist með ótvíræðum hætti í reglugerðinni, þannig að embættið geti sinnt eftirlits- og faghlutverki sínu með hlutlægum hætti gagnvart öllum rekstraraðilum án þess að skörun verði milli miðlægrar stjórnsýslu og rekstrar. Mikilvægt er enn fremur að tryggja áfram virka og jafna aðkomu heilsugæslna, óháð rekstrarformi, að störfum fagráðsins.

Þrátt fyrir framangreint telur Viðskiptaráð mikilvægt að reglugerðin verði hluti af víðtækari umbótum á rekstrarumhverfi heilsugæslustöðva. Til að ná megi markmiðum stjórnvalda um styttri biðtíma og betra aðgengi í heilsugæslu þarf einnig að vinna að umbótum á fjármögnunarkerfi, skipulagi þjónustunnar, stafrænni þróun og eflingu sérnáms í heimilislækningum.

Samkeppniseftirlitið hefur ítrekað bent á að rekstrarskilyrði einkarekinna og opinberra heilsugæslna séu ekki sambærileg og kallað eftir aðgerðum til að jafna stöðu þeirra. Tilmæli eftirlitsins hafa meðal annars lotið að því að jafna kjör vegna rannsóknarþjónustu, aðskilja greiðslur vegna veittrar miðlægrar þjónustu frá rekstri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins til að koma í veg fyrir skakka hvata, samræma eftirlit með þjónustuveitendum óháð rekstrarformi, tryggja jafnt aðgengi að sérnámslæknum, taka tillit til kostnaðar einkarekinna stöðva vegna sjúklingatrygginga í fjármögnunarlíkaninu og samhæfingu endurgreiðslu virðisaukaskatts milli rekstrarforma. Samkeppniseftirlitið setti þessar athugasemdir fyrst fram árið 2017 og ítrekaði þær árin 2021 og 2022 þar sem stjórnvöld höfðu ekki brugðist við með fullnægjandi hætti.[2]

Að framangreindu virtu telur Viðskiptaráð mikilvægt að áfram verði unnið að því að jafna rekstrarskilyrði heilsugæslustöðva óháð rekstrarformi, meðal annars hvað varðar fjármögnun, rannsóknarþjónustu, sjúklingatryggingar, virðisaukaskatt, aðgengi að sérnámslæknum og eftirlit. Jafnframt þarf að skapa skilyrði fyrir aukinni samkeppni og fjölbreyttari rekstrarformum þannig að fleiri aðilar geti tekið þátt í uppbyggingu heilsugæslunnar á jafnræðisgrundvelli. Þá er mikilvægt að þróa fjármögnunarkerfið áfram þannig að það endurspegli í ríkari mæli raunverulega veitta þjónustu, aðgengi, gæði og árangur. Að mati Viðskiptaráðs eru slíkar umbætur forsenda þess að samkeppni geti stuðlað að betra aðgengi, auknum gæðum og hagkvæmari nýtingu opinberra fjármuna.