Stuðningskerfi rannsókna og þróunar verði einfalt og fyrirsjáanlegt

Viðskiptaráð hefur tekið til umsagnar áform fjármála- og efnahagsráðherra um breytingar á lögum nr. 152/2009 um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Áformin fela í sér annan áfanga endurskoðunar stuðningskerfis rannsókna og þróunar og miða að því að efla stuðning við nýsköpun, auka skýrleika laganna og bæta framkvæmd þeirra. Viðskiptaráð vísar til fyrri umsagna sinna um sambærileg mál eftir því sem við á.[1]

Til að tryggja efnahagslegan stöðugleika þarf að fjölga þeim stoðum efnahagslífsins sem eru ekki háðar náttúruauðlindum. Öflugt og fyrirsjáanlegt stuðningskerfi fyrir rannsóknir og þróun er mikilvægur þáttur í því að skapa hvetjandi umhverfi fyrir nýsköpun og byggja upp fjölbreytt og samkeppnishæft atvinnulíf. Hugvitsdrifin nýsköpun stuðlar að aukinni framleiðni, útflutningi og bættum lífskjörum og því er mikilvægt að stjórnvöld viðhaldi stöðugu hvatakerfi sem styður fyrirtæki til langtímafjárfestinga í rannsóknum og þróun.

Stuðningur við rannsóknir og þróun árangursríkur að mati OECD

Skýrsla OECD um mat á áhrifum skattaívilnunar vegna rannsókna og þróunar á Íslandi sýnir að skattahvatar vegna rannsókna og þróunar hafa jákvæð áhrif á fjárfestingu fyrirtækja, atvinnustig og laun.

Niðurstöður skýrslunnar benda til þess að stuðningurinn hafi haft hvetjandi og jákvæð áhrif til frekari fjárfestinga á því sviði auk þess sem hann hafi haft jákvæð áhrif á atvinnustig og meðallaun. Þannig áætlar OECD að sú viðbótarfjárfesting sem rekja má til stuðningsúrræðisins nemi um þrefaldri fjárhæð skattaívilnunarinnar.[2]

Stuðningurinn skiptir sköpum fyrir samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og tryggir að Ísland dragist ekki aftur úr í alþjóðlegri samkeppni, fjárfestingu og sérfræðiþekkingu á sviði rannsókna og þróunar. Því er mikilvægt að hvers konar breytingar á kerfinu styrki hvata til rannsókna og þróunar en grafi ekki undan þeim.

Athugasemdir við einstök atriði

Áformin fela í sér að heiti laganna verði breytt þannig að skýrt komi fram að stuðningurinn taki til allra fyrirtækja sem stunda rannsóknir og þróun, óháð því hvort þau teljist nýsköpunarfyrirtæki. Viðskiptaráð styður þá breytingu enda endurspeglar hún betur tilgang laganna og stuðlar að auknu jafnræði. Þá er jafnframt jákvætt að staðfesting rannsóknar- og þróunarverkefna geti gilt til allt að fjögurra ára og telur ráðið jafnvel ástæðu til að heimila enn lengri gildistíma fyrir langtímaverkefni á borð við djúptækni og lyfjaþróun. Sú breyting er til þess fallin að draga úr stjórnsýslubyrði, fækka endurteknum umsóknum og auka fyrirsjáanleika fyrir fyrirtæki. Eins leggur ráðið áherslu á að sveigjanleiki innan kerfisins verði áfram tryggður þar sem rannsóknar- og þróunarverkefni eru í eðli sínu óvissuverkefni. Það vinnur gegn markmiði kerfisins ef fyrirtæki missa stuðning við það eitt að breyta tæknilegri nálgun eða áherslum innan sama markmiðs og því ættu breytingar innan verkefnis að vera heimilar án nýrrar umsóknar ef grunnmarkmið þess eru áfram til staðar.

Í áformunum er lagt til að Rannís fái heimild til að samþykkja umsóknir að hluta þegar aðeins hluti verkefnis uppfyllir lagaskilyrði. Að mati Viðskiptaráðs mun sú breyting auka sveigjanleika í málsmeðferð og draga úr því að umsóknir fái synjun vegna afmarkaðra atriða. Jafnframt er gert ráð fyrir sérstakri stjórnsýslukæruleið vegna ákvarðana Rannís. Slík kæruleið myndi styrkja réttaröryggi umsækjenda, stuðla að samræmdari framkvæmd laganna og auka traust á stuðningskerfinu, sér í lagi þar sem ákvarðanir um styrkhæfi fela oft í sér matskennd álitaefni. Viðskiptaráð leggur áherslu á að kæruleiðin verði skilvirk, ódýr og óháð bæði Rannís og Skattinum.

Þá er lagt til í áformunum að skilyrði um fyrirtæki í fjárhagsvanda verði endurskoðuð innan þeirra marka sem EES-reglur heimila og að skýrar verði afmarkað hvaða kostnaðarliðir teljist styrkhæfir. Viðskiptaráð tekur undir þessi atriði og telur brýnt að skilyrði um fyrirtæki í fjárhagsvanda verði endurskoðuð við fyrsta tækifæri og útvíkkuð innan þess ramma sem EES-reglur leyfa. Þá getur skýrari afmörkun styrkhæfs kostnaðar verið til þess fallin að stuðla að auknu jafnræði og fyrirsjáanleika. Ráðið varar þó við því að slík skýring leiði í framkvæmd til þrengingar á styrkhæfum kostnaði. Kostnaðarliðir á borð við húsaleigu, afskriftir og aðkeypta sérfræðiþjónustu geta verið órjúfanlegur hluti rannsóknar- og þróunarverkefna og ættu því ekki sjálfkrafa að falla utan stuðningskerfisins.

Loks er í áformunum lagt til að umsóknarfrestur vegna skattfrádráttar verði færður fram um eitt ár. Viðskiptaráð geldur varhug við þeirri breytingu. Þótt markmiðið sé að styrkja hvatningaráhrif stuðningskerfisins er hætta á að breytingin dragi samhliða úr sveigjanleika fyrirtækja og leiði til þess að umsóknir verði lagðar fram áður en verkefni hafa tekið nægjanlega skýra mynd. Þar sem slík breyting gæti engu að síður aukið hvatningaráhrif kerfisins þar sem fyrirtæki geta þá vitað fyrir fram hvort verkefni falla undir stuðningsúrræðið teldi Viðskiptaráð vert að skoða möguleikann á að fara bil beggja með því að hafa tvo formlega umsóknarglugga á hverju ári. Annars vegar fyrir upphaf rekstrarárs og hins vegar snemma á rekstrarárinu, t.d. í mars eða apríl, þar sem stuðningur myndi gilda frá umsóknardegi eða samþykktardegi. Með þessu móti mætti draga úr flöskuhálsum hjá Rannís á sama tíma og fyrirtækjum er gefið svigrúm til að bregðast hratt við nýjum tæknilegum eða markaðslegum tækifærum.

Samþykktarhlutfall lækkað umtalsvert

Þrátt fyrir að núverandi stuðningskerfi hafi um margt sannað gildi sitt hefur Viðskiptaráð áður bent á að framkvæmd þess byggi að verulegu leyti á matskenndum ákvörðunum um hvað teljist rannsóknir og þróun. Slíkt mat dregur úr fyrirsjáanleika og skapar óvissu fyrir fyrirtæki sem taka fjárfestingarákvarðanir til langs tíma. Þessar áhyggjur hafa aukist í ljósi þess að samþykktarhlutfall umsókna um skattfrádrátt hefur lækkað úr 92% árið 2020 í 61% árið 2024, þrátt fyrir að fjöldi umsókna hafi haldist nokkuð stöðugur. Á sama tíma hafa útgjöld fyrirtækja til rannsókna og þróunar sem hlutfall af landsframleiðslu dregist saman, sem gefur tilefni til að skoða hvort framkvæmd stuðningskerfisins hafi orðið íþyngjandi og síður fyrirsjáanleg en áður.

Samkvæmt skýringum Rannís má rekja þróunina meðal annars til strangari túlkunar á því hvað teljist rannsóknar- og þróunarverkefni og aukinna krafna til umsókna. Þá vekur athygli að stofnunin vísar jafnframt til lagabreytinga sem tóku ekki gildi fyrr en 1. janúar 2025. Ef þær breytingar hafa haft áhrif við afgreiðslu umsókna vegna ársins 2024 vekur það upp álitaefni um afturvirka og íþyngjandi beitingu laga. Að mati Viðskiptaráðs undirstrikar þessi þróun mikilvægi þess að stuðningskerfið byggi á skýrum reglum, fyrirsjáanlegri stjórnsýslu og samræmdri framkvæmd sem fyrirtæki geta treyst.

Frekari einföldun og aukinn fyrirsjáanleiki

Viðskiptaráð telur mikilvægt að áfram verði unnið að einföldun umsóknarferlisins og að málsmeðferðin verði skilvirk, gagnsæ og bundin skýrum lögbundnum tímafrestum sem stofnunin sé sjálf bundin af. Fyrirtæki sem ráðast í rannsóknar- og þróunarverkefni þurfa að geta treyst því að stuðningskerfið sé fyrirsjáanlegt og að ákvarðanir stjórnvalda byggi á skýrum og samræmdum reglum. Í því samhengi leggur ráðið jafnframt til að felld verði brott sú krafa að samstarfssamningur fylgi ávallt sameiginlegum umsóknum um skattfrádrátt, enda getur hún leitt til verulegs kostnaðar áður en ljóst er hvort verkefni hljóti stuðning og þannig dregið úr hvata fyrirtækja til samstarfs.

Þá leggur Viðskiptaráð áherslu á að allar breytingar á stuðningskerfinu verði innleiddar með rúmum fyrirvara. Benda má á að nýsköpunar- og þróunarstarfsemi er yfirleitt margra ára ferli og því þurfa nýsköpunarfyrirtæki að geta treyst á stuðning og byggt langtímaáætlanir sínar í traustu kerfi. Með því má koma í veg fyrir aukna óvissu á sviði þar sem hún er næg fyrir.

Að virtum framangreindum athugasemdum hvetur Viðskiptaráð til þess að unnið verði áfram að áformunum með það að markmiði að skapa einfalt, fyrirsjáanlegt og skilvirkt stuðningskerfi sem eflir rannsóknir, þróun og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs.