Viðskiptaráð kvartar til ESA vegna ólögmætrar ríkisaðstoðar á húsnæðismarkaði

Viðskiptaráð Íslands hefur sent Eftirlitsstofnun EFTA (e. Efta Surveilance Authority, ESA) kvörtun vegna þess sem ráðið telur vera ólögmæta ríkisaðstoð sem veitt hefur verið í tengslum við niðurgreiðslur til húsnæðisfélaga á vegum þriðja aðila.

Umsvifamikil þríþætt meðgjöf

Í kvörtuninni er rakið hvernig stjórnvöld veita umræddum húsnæðisfélögum þríþætta fjárhagslega meðgjöf: úthlutunum lóða á undirverði, beinum fjárframlögum í gegnum svokölluð stofnframlög, og niðurgreiddum fasteignalánum frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Samanlagt jafngildir meðgjöfin 46% niðurgreiðslu stofnkostnaði nýrra íbúða samkvæmt áætlun Viðskiptaráðs.

Þær íbúðir sem byggðar eru með þessum hætti eru síðan leigðar út af húsnæðisfélögunum á lægra verði en tíðkast á almennum markaði. Íbúðunum er einungis úthlutað til þeirra umsækjenda sem eru í aðild að þeim félögum sem reka þau húsnæðisfélög sem um ræðir, í flestum tilfellum verkalýðsfélög, og þannig ekki aðgengilegar öllum almenningi.

Umsvif þessarar aðstoðar eru veruleg, en nú þegar hafa 1.600 íbúðir verið byggðar af húsnæðisfélögum á vegum þriðja aðila. Af 9.250 íbúðum sem áformað er að rísi í Reykjavík á næstu árum eiga 3.070 íbúðir að vera byggðar af húsnæðisfélögum eða þriðjungur nýrra íbúða í Reykjavík. Áformaðar niðurgreiðslur ríkis og sveitarfélaga nema 64 mö. kr., sem jafngildir 21 m.kr. á hverja nýja íbúð.

Fyrirkomulag sem grefur undan samkeppni

Að mati Viðskiptaráðs grefur framangreint fyrirkomulag undan samkeppni og jafnræði milli þeirra sem starfa á húsnæðismarkaði, bæði innanlands og gagnvart aðilum frá öðrum EES-ríkjum. Þá er almannaeigum veitt í lokuð úrræði á vegum þriðja aðila.

Ráðið telur að þetta fyrirkomulag uppfylli öll skilyrði 1. mgr. 61. gr. EES-samningsins um ólögmæta ríkisaðstoð: að hún sé veitt með opinberum fjármunum, veiti tilteknum aðilum fjárhagslegt forskot, sé sértæk og valdi röskun á samkeppni og geti haft áhrif á viðskipti innan EES svæðisins. Þá sé hún hvorki réttlætanleg á grundvelli 2. né 3. mgr. sömu greinar um lögmætar undanþágur eða á grundvelli annarra undanþága sem heimilar eru. Því beri að líta á aðstoðina sem ólögmæta ríkisaðstoð sem samrýmist ekki EES samningnum.

Þrátt fyrir að þessum húsnæðisúrræðum sé að nafninu til ætlað að styðja við tekjulága hópa, telur Viðskiptaráð að fyrirkomulagið standist ekki skilyrði þeirra undanþága sem heimilar eru samkvæmt 59. gr. EES-samningsins um þjónustu í almannaþágu. Bæði skortir formlegt umboð til viðtakenda og skýra afmörkun á markhópnum sem þjónustan á að ná til.

Viðskiptaráð beinir til ESA að hefja rannsókn á málinu og beita þeim úrræðum sem stofnuninni eru fær gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Í kvörtuninni er jafnframt vísað til úttektar Viðskiptaráðs á húsnæðisstefnu stjórnvalda, Steypt í skakkt mót, þar sem fjallað er nánar um þetta fyrirkomulag.