Fjárfestingar ríkisins þurfa skýrari kostnaðar- og ábatagreiningu

Samtök atvinnulífsins og Viðskiptaráð Íslands (samtökin) hafa tekið til umsagnar drög að frumvarpi til laga um fjárfestingar ríkisins sem birt voru í samráðsgátt stjórnvalda 10. júlí sl. (mál nr. S-119/2026). Um er að ræða heildarendurskoðun á núgildandi fyrirkomulagi um opinberar framkvæmdir til að tryggja að samræmd málsmeðferð og fagleg verkefnastjórnsýsla gildi yfir allar stærri fjárfestingar ríkisins.

Samtökin fagna frumvarpinu og telja það endurspegla þá sérstöðu sem fjárfestingar ríkisins hafa í opinberum rekstri. Slíkar fjárfestingar fela almennt í sér umfangsmiklar skuldbindingar og geta haft víðtæk og varanleg áhrif á ríkisfjármál og opinbera þjónustu. Umfang og flækjustig opinberra fjárfestinga hefur aukist á undanförnum árum samhliða því að auknar kröfur eru gerðar til gagnsæis, undirbúnings og skýrrar forgangsröðunar við ráðstöfun opinberra fjármuna. Það er því mikilvægt að lagarammi opinberra fjárfestinga veiti skýra og heildstæða umgjörð utan um málaflokkinn.

Samtökin leggja áherslu á að sú umgjörð sem frumvarpið leggur til verði fyrst og fremst til þess fallin að bæta ákvarðanatöku, auka aðhald og stuðla að hagkvæmari nýtingu opinberra fjármuna. Mikilvægt er að framkvæmd laganna leiði ekki til aukinnar stjórnsýslu heldur beinist auknar kröfur að þeim verkefnum þar sem umfang og áhætta réttlæta ítarlegri undirbúning og rýni. Í því sambandi gera samtökin eftirfarandi athugasemdir.

Kostnaðar- og ábatagreining verði skýrari þáttur málsmeðferðar

Samtökin taka undir þá áherslu frumvarpsins að ákvarðanir um fjárfestingar ríkisins byggi á mati á kostnaði, ávinningi og áhrifum valkosta yfir gildistíma þeirra. Í 2. gr. frumvarpsdraganna er hagkvæmni jafnframt skilgreind sem eitt þeirra grunngilda sem frumvarpsdrögin byggja á og tekið fram að velja skuli þá kosti sem stuðla að mestum samfélagslegum ábata að teknu tilliti til kostnaðar.

Þrátt fyrir þetta er ekki gerð skýr krafa í 7. gr. frumvarpsdraganna um kostnaðar- og ábatagreiningu á einstökum stigum málsmeðferðar. Samtökin telja rétt að skerpa á þessu atriði í fyrirhugaðri löggjöf og gera skýra kröfu um að stærri og áhættusamari fjárfestingar sæti kostnaðar- og ábatagreiningu áður en ákvörðun um framkvæmd er tekin.

Með slíku mati ætti ekki eingöngu að leitast við að svara því hvort tiltekin fjárfesting skili ávinningi umfram kostnað heldur einnig hvort hún sé hagkvæmasta leiðin til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt og samanburð við aðra mögulega ráðstöfun fjármuna.

Valkostagreining taki til ólíkra leiða að sama markmiði

Í frumvarpsdrögunum er gert ráð fyrir sérstakri valkostagreiningu þar sem bornir eru saman kostir til að ná markmiðum fjárfestingar. Samtökin telja mikilvægt að hugtakið verði túlkað rúmt og að greiningin einskorðist ekki við mismunandi útfærslur á þegar ákveðinni fjárfestingu.

Að mati samtakanna væri rétt að metið yrði hvort þörf sé á fjárfestingu ríkisins og hvort unnt sé að ná sama markmiði með hagkvæmari hætti, svo sem með kaupum á þjónustu, útboði, leigu eða samstarfi við einkaaðila. Þannig væri unnt að finna hagkvæmustu leiðina til að mæta tiltekinni þörf fremur en að gengið sé út frá tiltekinni framkvæmd.

Bætt stjórnsýsla með verkefnum í stað þyngra stjórnsýslustigs

Samtökin taka undir að aukið faglegt aðhald með stærstu fjárfestingum ríkisins geti skilað verulegum ávinningi. Hins vegar þarf að gæta þess að ný lagaumgjörð leiði ekki til óþarflega flókinna ferla, fjölgunar stjórnsýslustiga eða aukins kostnaðar við undirbúning verkefna án samsvarandi ávinnings. Frumvarpsdrögin gera ráð fyrir aukinni aðkomu fjármála- og efnahagsráðuneytisins auk þess sem ráðherra getur falið ríkisaðila eða sérstakri starfseiningu sem starfar á hans ábyrgð að fara með miðlægt hlutverk vegna undirbúnings og framkvæmdar fjárfestinga. Þá er ráðherra heimilt að setja sérstaka gjaldskrá fyrir þjónustu sem veitt er.

Samtökin gera athugasemd við það sem fram kemur í greinargerð um að framkvæmd frumvarpsins muni kalla á fjölgun starfsmanna og aukinn rekstrarkostnað, án þess að framkvæmt hafi verið ítarlegt kostnaðar- og ábatamat á áhrifum frumvarpsins. Mikilvægt er að sama hagkvæmniskrafa eigi við um lagaumgjörðina og um frumvarpsdrögin sjálf. Þannig þurfi að leggja mat á stjórnsýslukostnað og tryggja að kröfur um undirbúning og rýni séu í réttu hlutfalli við umfang og áhættu verkefna, áður en málið hlýtur þinglega meðferð.

Samtökin ítreka jákvæða almenna afstöðu til frumvarpsdraganna og þá heildarendurskoðun sem þau fela í sér. Vandaður undirbúningur, raunhæfur samanburður valkosta og kerfisbundin eftirfylgni eru mikilvægar forsendur þess að takmarkaðir fjármunir ríkissjóðs nýtist þar sem þeir skila mestum ávinningi. Að teknu tilliti til framangreindra athugasemda telja samtökin frumvarpsdrögin geta verið mikilvægt skref í átt að auknu aðhaldi og hagkvæmari nýtingu opinberra fjármuna.